Gisteren kon je lezen hoe de plannen voor de bouw van een nieuw voetbalstadion voor AS Roma begonnen zijn aan een enkele reis richting prullenmand. De nieuwe eigenaars van AS Roma, Dan en Ryan Friedkin, willen het bouwproject echter in geen geval opgeven; de club heeft volgens hen een nieuwe voetbalarena nodig. Tot zover het goede nieuws. De zoektocht naar een nieuwe locatie voor het project is echter een ander verhaal.
In Rome is het een publiek geheim dat de Friedkins op zoek zijn naar andere locaties om hun nieuwe stadion te kunnen bouwen. Ongetwijfeld beseffen ze dat het met het project in Tor di Valle niet meer goed zal komen, zeker niet na alle problemen die als gevolg van het corruptie-onderzoek zijn opgedoken (zie ons bericht van gisteren).
Bovendien staat de vastgoed- en ontwikkelingsmaatschappij Eurnova intussen onder curatele en is de zaakvoerder van dat bedrijf, de aannemer Luca Parnasi, de voornaamste beschuldigde in de corruptiezaak. Parnasi is via Eurnova de eigenaar van de grond waarop het stadion zou gebouwd worden.
De Friedkins hebben vermoedelijk al een tijdje geleden mentaal afstand genomen van Tor di Valle en de problemen van Parnasi en zijn kompanen, en zijn vervolgens zelf op zoek gegaan naar mogelijke nieuwe locaties.
Momenteel staan twee plekken in de belangstelling. De eerste bekijken we hierna, morgen volgt een tweede. Niets is echter zeker. Evengoed komen er binnenkort weken nog andere mogelijkheden uit de bus. Dat de Friedkins een enorme berg cash ter beschikking hebben, kan daarbij helpen.
De eerste plek die momenteel in de kijker staat is het oude Flaminio-complex aan de Via Flaminia in het noordwesten van de stad, ongeveer 3 km buiten het historische centrum van Rome.
Deze locatie lijkt momenteel de beste kansen te hebben. De plek heeft niet alleen een sportverleden, er is ook voldoende ruimte om een groter stadion te bouwen. De nabijheid van het metrostation Flaminio is een pluspunt. Aan de Flaminio-site passeren ook trams en bussen. De herbestemming en de renovatie van de site wordt echter zeer complex.
Het oude Flaminio-stadion werd gebruikt voor zowel voetbal- als rugbywedstrijden en heeft een capaciteit van 24.973 toeschouwers. Alleen de hoofdtribune, met een capaciteit van 8.000 zitplaatsen, is overdekt.
De gebouwen die bij het stadion horen, bevatten ook een overdekt zwembad en ruimtes voor andere sporten zoals schermen, worstelen, gewichtheffen, boksen en turnen.
Het Stadio Flaminio werd in 1927 gebouwd als een stadion van de Italiaanse fascistische partij. Op de plaats waar het complex werd opgetrokken, stond al een bouwwerk dat in 1911 werd gerealiseerd naar aanleiding van vijftig jaar Italiaanse eenwording.
Het huidige stadion kwam er als gevolg van een grootschalige renovatie tussen 1957 en 1958. De ingebruikname volgde in 1959, net op tijd voor de zeventiende Olympische Spelen die het jaar nadien plaatsvonden in Rome. Het stadion werd ontworpen door de bekende ingenieur-architect Pier Luigi Nervi (1891-1979), bijgestaan door zijn zoon Antonio (1925-1979).
Op 1 juni 2017 keurde de gemeenteraad van Rome een plan goed om het stadion te bewaren en de site te herbestemmen. Multidisciplinaire teams, ontwerpers en wetenschappelijke commissies zouden zich daarmee gaan bezighouden. Veel concreets heeft dat tot nog toe niet opgeleverd.
Als de Friedkins het echt menen om deze plek te herbestemmen als nieuwe locatie van AS Roma, zou het dossier echter in een stroomversnelling kunnen komen. Die kans is behoorlijk reëel.
De Flaminio-optie kreeg recent immers nieuw leven ingeblazen nadat de Friedkins gesignaleerd zijn in Genua, de geboortestad van de beroemde architect Renzo Piano. De architect zou een ontmoeting hebben gehad met Dan en Ryan Friedkin die hem probeerden te overhalen om nog één keer aan de slag te gaan in Rome en voor hen een nieuw stadion te ontwerpen. Dat zou dan een plaats moeten krijgen op de Flaminio-site.
Renzo Piano is inmiddels 83 jaar en houdt zich zelf nog amper bezig met ontwerpen. Hij staat officieel wel nog altijd aan het hoofd van de in 1981 door hem opgerichte Renzo Piano Building Workshop (RPBW) een architecten-imperium met ruim 150 medewerkers en vestigingen in Genua, Parijs en New York.
De laatste keer dat Renzo Piano zelf nog eens in actie kwam, was voor het ontwerp van de eerder dit jaar ingehuldigde nieuwe brug die in Genua de op 14 augustus 2018 ingestorte Ponte Morandi vervangt.
Bij die instorting vielen toen 43 doden en Renzo Piano vond dat hij het project niet kon weigeren toen hem werd gevraagd een nieuwe brug voor zijn geboortestad te ontwerpen.
Ook tegen de Friedkins wordt het moeilijk om nee te zeggen. Zeker als Flaminio naar voor wordt geschoven als de nieuwe speelplek van AS Roma, wachten zowel een enorme architecturale uitdaging als een verleiding waaraan Piano wellicht niet zal kunnen weerstaan.
Het oude Flaminio-stadion is beschermd, mag dus niet worden afgebroken en moet op een of andere manier worden geïntegreerd in een nieuwbouw. Het gewelfde gebouw van de destijds erg bekende architect Pier Luigi Nervi wordt algemeen beschouwd als een iconische architecturale parel.
Renzo Piano weet dat hij architectuurgeschiedenis zal schrijven indien hij erin slaagt om een modern vervolgproject te koppelen aan het oorspronkelijke ontwerp van Nervi.
Daarnaast moet het voor Piano ook verleidelijk zijn om toe te happen omdat het oude Flaminio-stadion zich vlakbij het Parco della Musica (Auditorium Ennio Morricone) bevindt, een modern evenementencomplex dat door hemzelf werd ontworpen en dat tussen 1995 en 2002 werd gebouwd.
Nog geen kilometer verder bevindt zich ook het MAXXI-museum dat in 2010 de deuren opende en werd ontworpen door de al even bekende architecte Zaha Hadid (1950-2016).
Vlak naast het MAXXI is ook nog de Città della Scienza (Stad van de Wetenschap) gepland. De bouw van dat prestigeproject had drie jaar geleden moeten beginnen maar is door allerlei administratieve en vooral financiële problemen in de koelkast gezet. Ook die plek groepeert toparchitectuur.
Het architectenbureau Studio 015 Paola Viganò uit Milaan won de internationale architectuurwedstrijd waaraan 246 ontwerpkantoren uit 20 landen deelnamen. De Città della Scienza is gepland op een gebied van 5,1 ha op de terreinen van de Stabilimento Militare Materiali Elettrici di Precisione, een oud militair complex aan de Via Guido Reni, vlak naast het MAXXI-museum.
Bij het Città della Scienza-project worden tevens nieuwe hotels, winkels en woonprojecten voorzien. Voor handel en horeca is in de plannen een oppervlakte van 10.000 m² voorbehouden, andere faciliteiten en openbare voorzieningen hebben nog eens 14.000 m² ter beschikking.
Op een oppervlakte van 35.000 m² komen ook 600 woningen. Het wetenschapsproject zelf moet een soort belevingsplek worden en wordt uitgebouw op een oppervlakte van 12.000 m².
De financiering zou moeten gebeuren door het stadsbestuur in samenwerking met het Agenzia del Demanio, een onderdeel van het Ministero dell’Economia e delle Finanze. Om alles in goede banen te leiden heeft het Agenzia de vastgoedbeheerder Cassa Depositi e Prestiti Investimenti Sgr, meestal afgekort tot CDP Investimenti, aangetrokken.
CDP sloot voor de bouw en de ontwikkeling van het gebied een overeenkomst met het stadsbestuur van Rome. Wat later liep het mis. De stadskas van Rome bleek nog veel leger dan gedacht, waardoor het project voor onbepaalde tijd stilgevallen is. Of en wanneer er nog een reanimatie volgt, is voorlopig nog onduidelijk.
In ieder geval, indien aan al deze projecten ook nog eens het AS Roma-stadion zou worden toegevoegd, ontstaat een enorme architecturale site die behalve cultuur- en sportliefhebbers ook veel architectuurliefhebbers zou lokken.
Als hij de kans zou krijgen om in deze omgeving nog een deelproject te realiseren, wordt het voor Renzo Piano wellicht onweerstaanbaar om daaraan deel te nemen. Als extra argument is er natuurlijk nog het feit dat de AS Roma-eigenaars genoeg geld hebben om zelfs het meest buitenissige project te kunnen financieren.
Een nadeel is dat Renzo Piano tijdens de periode dat zijn Parco della Musica werd gebouwd, net als de vorige AS Roma-eigenaar James Pallotta, ook heeft kennisgemaakt met de beruchte bureaucratie van Rome. Het is bekend dat Piano een bloedhekel heeft aan nutteloos tijdverlies.
De man heeft ongetwijfeld weinig zin in een nieuwe confrontatie met de ambtenaren en politici op het Capitool en in de talrijke onvermijdelijke en ellenlange vergaderingen en discussies in het stadhuis van Rome. Het wantrouwen kan wellicht worden weggenomen door de Friedkins, al is dat nog lang niet zeker.
Een ander pluspunt is dat een voorzichtige raming van de totale kostprijs leert dat het Flaminio-project een derde goedkoper zou uitvallen dan de miljarden verslindende plannen voor Tor di Valle.
Het zou ook niet nodig zijn dat AS Roma de site koopt. Er kan worden gewerkt met een concessie of een erfpachtregeling, waarbij de club voor 99 jaar eigenaar wordt van de grond.
Niets is echter zeker, ook de participatie van Renzo Piano niet, want vorig weekend lekte uit dat de Friedkins intussen ook praten met de al even beroemde architect Stefano Boeri uit Milaan.
Boeri is de bedenker van het beroemde Bosco Verticale, wellicht het meest opmerkelijke gebouw dat de jongste jaren in Italië werd ontworpen. Foto’s en enkele filmpjes van dit bekende gebouw vind je hier.
Stefano Boeri is echter ook de ontwerper van verschillende voetbalstadions, al werd zijn ontwerp tijdens architectuurwedstrijden niet altijd geselecteerd. Ook het toekomstige stadion voor voetbalclub Sampdoria in Genua, nota bene de stad van Renzo Piano, is van zijn hand. De Friedkins zouden Boeri hebben gepolst voor het ontwerp van een ‘groen’ stadion.
Indien de eigenaars van AS Roma definitief voor de Flaminio-site kiezen, vormen de bouw en renovatie een gigantische uitdaging. Slopen en wederopbouw is geen optie, want het oude stadion is zoals verteld beschermd.
Los van de mobiliteitsproblemen die een nieuw groot stadion zou veroorzaken, moet vooral ook een oplossing worden gevonden voor het parkeerprobleem. In de buurt is geen plaats voor de aanleg van nieuwe parkings. Daarmee ontstaat een nieuw probleem.
De enige mogelijkheid om het parkeerprobleem op te lossen is de bouw van een paar enorme ondergrondse parkeergarages. Maar onder het voormalige rugbystadion bevindt zich een necropolis uit uit de eerste eeuw v. Chr. die zich vermoedelijk over de hele omgeving uitstrekt.
Al na de eerste spadesteken zullen onvermijdelijk talrijkke artefacten en restanten worden ontdekt. Het verplichte archeologische onderzoek zou het bouwproject wellicht jaren vertragen.
De necropolis werd ongeveer vijftien jaar geleden toevallig ontdekt. In 2008 hebben archeologen aan de achterzijde van het stadion een gedeelte van de oude begraafplaats blootgelegd. Er konden toen 23 grafinscripties worden ontcijferd. Daaruit bleek dat hier vooral Griekse vrijgelatenen werden begraven, voormalige slaven dus.
Er werden ook meer dan duizend artefacten zoals olielampjes uit keramiek en bronzen munten gevonden. Het grootste en meest interessante deel van deze necropolis bevindt zich echter recht onder het speelveld. Twaalf jaar geleden was graafwerk op die plek geen optie.
Ook bij de heraanleg van de Via Flaminia in de negentiende eeuw werden hier vlakbij over een afstand van zowat 120 m reeds een aantal graven ontdekt. De necopolis is dus vermoedelijk veel groter dan vandaag bekend is. Ook archeologe Marina Piranomonte vermoedde in 2008 dat de necropolis weleens een enorme omvang kon hebben.
Wellicht reikt de begraafplaats voorbij het oude parkeerterrein van het stadion of zelfs tot aan de nieuwe woningen in de buurt. Uit de bevindingen bleek bovendien dat de graven door de regelmatige overstromingen van de Tiber in het verleden erg goed bewaard zijn gebleven onder een stevige laag klei. Er zijn dus ongetwijfeld nog interessante vondsten te doen.
Er zijn in 2008 echter ook middeleeuwse potscherven en andere resten gevonden waardoor duidelijk wordt dat het gebied in de latere eeuwen werd bewoond, waarschijnlijk zonder dat de inwoners beseften dat ze boven een voormalige dodenakker woonden. Ook de voetbal- en rugbyspelers hebben jarenlang boven de plek gespeeld.
Toen het stadion werd gebouwd moet architect Nervi ongetwijfeld ook graven en restanten van de necropolis hebben gezien, maar de bouw is toen vermoedelijk zonder de vondsten aan iemand te melden gewoon voortgezet. Als AS Roma morgen op deze plek begint te graven zal dat niet meer lukken…
Had je ook graag de mooie architectuurfoto’s gezien die dit nieuwsbericht illustreren?
Jammer, maar de volledige toegang tot onze nieuwsberichten is voorbehouden aan clubleden van S.P.Q.R. Die konden deze beelden reeds eerder bekijken via hun exclusieve dagelijkse en geïllustreerde nieuwsbrief.
Help deze site reclamevrij houden en sluit je aan als lid van onze vereniging van Romevrienden (en -vriendinnen natuurlijk!).
Lees hier hoe je lid kan worden van S.P.Q.R.
Aanmelden als clublid kan je via deze link
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 8 december 2020. Bekijk het origineel.