De Status Civitatis Vaticanae zoals de officiële Latijnse benaming luidt bestaat vandaag precies 80 jaar. De kerkelijke staat wijdt aan die gebeurtenis een tentoonstelling waarvoor zelfs stukken uit de geheime archieven werden opgediept. Niet dat die zo bijzonder of geheim zijn, het gaat vooral om zeer zeldzame, unieke of onvervangbare documenten. Zo wordt voor het eerst het originele exemplaar getoond van het beroemde Verdrag van Lateranen, dat op 11 februari 1929 werd getekend door de Italiaanse dictator Benito Mussolini en kardinaal Pietro Gasparri. Daardoor kreeg het Vaticaan voor het eerst sinds 1870 een onafhankelijke, soevereine staat terug. Het leger van het Koninkrijk Italië onder leiding van de haast legendarische vrijheidsheld Giuseppe Garibaldi had de pauselijke troepen op 20 september 1870 verslagen bij de slag van de Porta Pia. Italië lijfde vervolgens Rome en de rest van de kerkelijke staat in.
Vaticaanstad is het kleinste landje ter wereld en het enige land dat minder dan één vierkante kilometer groot is. Het heeft een kleine duizend inwoners en is de laatste absolute monarchie van Europa. Het staatshoofd is de paus. Misschien een beetje bizar, maar dat is natuurlijk een gevolg van de geschiedenis, het grondgebied van Vaticaanstad ligt zowat in het midden van Rome, wat dan weer de hoofdstad van Italië is. Vaticaanstad is wel helemaal omringd door een eigen stadsmuur. Vaticaanstad is geen lid van de Europese Unie.
De Heilige Stoel heeft bovendien bezittingen op Italiaans grondgebied, meestal kerken en kantoorgebouwen. Volgens het Verdrag van Lateranen hebben deze eigendommen een extraterritoriale status, vergelijkbaar met de status van een ambassade. Daarbij horen ondermeer: het pauselijk zomerverblijf bij Castel Gandolfo, de basiliek Santa Maria Maggiore, de basiliek San Giovanni in Laterano, de basiliek San Paolo fuori le Mura, het Palazzo Courtial, het Palazzo di Propaganda Fide, het Palazzo di San Callisto, het Palazzo del Vicariato, het Palazzo della Cancelleria, de zetel van de Congregatie voor de Oosterse Kerken, de zetel van de Congregatie voor de Geloofsleer en verder alle gebouwen die bij de Heilige Stoel in gebruik zijn. Dezelfde extraterritoriale status geldt voor alle kerken in Italië, indien en zolang de paus daarin deelneemt aan godsdienstige ceremonieën zonder dat deze openstaan voor het publiek.
Vaticaanstad heeft eigen postzegels maar ook euromunten (die vrijwel onvindbaar ofwel door hun zeldzaamheid bij verzamelaars en handelaars peperduur te betalen zijn) en de inwoners hebben een eigen nationaliteit. De hoge geestelijken kunnen reizen met een Vaticaans paspoort en genieten van een diplomatieke status in landen waar hun geloofsbrieven zijn geaccepteerd. Onder hen uiteraard de kardinalen maar ook de leden van de Zwitserse Garde en een vijtigtal leken. Bijna al deze mensen hebben een dubbele nationaliteit en behouden hun oorspronkelijke nationaliteit tijdens hun werk voor het Vaticaan. Men krijgt de nationaliteit uitsluitend door naturalisatie, niet door geboorte. De meeste Italianen die voor het Vaticaan werken hebben niet de Vaticaanse nationaliteit.
De stad beschikt over een eigen veiligheidsdienst bestaande uit Zwitsers, de beroemde Zwitserse Garde, een overblijfsel van het oorspronkelijke leger van de paus. Een misverstand is dat hun huidige uniform, dat met de blauw-rood-gele motieven, doet geloven dat het uit de Renaissance stamt, ontworpen werd door Michelangelo. Het is echter een ontwerp van commandant Jules Repond, die van 1910 tot 1921 diende. Naast dit bekende uniform wordt nog een blauw werkuniform gedragen.
De overbekende uniformen worden enkel gedragen tijdens de hoogmis, de wachters dragen dan tevens een hellebaard, handschoenen en een helm met rode veren. Op het herdenkingsfeest van de Plundering van Rome (6 mei) dragen ze ook een harnas. De Zwitserse gardisten dragen, onzichtbaar voor het publiek, allemaal een automatisch vuurwapen maar worden ook nog steeds getraind in het gebruik van een zwaard en hellebaard. Overigens wordt het Vaticaan behalve door de Garde ook bewaakt door andere Vaticaanse veiligheidsfunctionarissen en de Italiaanse politie. In 2006 vierde het korps het 500-jarig bestaan met talrijke activiteiten, een tentoonstelling en de uitgave van enkele boeken. Vaticaanstad staat sinds 1984 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Het Vaticaans Geheim Archief (Archivio Segreto Vaticano), gelegen in Vaticaanstad, is de centrale bewaarplaats van alle akten uitgevaardigd door de Heilige Stoel. Deze archieven bevatten ook de staatsdocumenten, briefwisseling, pauselijke verslagen en veel andere documenten die de Kerk gedurende vele eeuwen heeft verzameld. Oorspronkelijk lag het archief opgeslagen in de Vaticaanse Bibliotheek, maar in de 17de eeuw, onder paus Paulus V werden de documenten van het Archivio Segreto naar elders gebracht. Vanaf dat moment tot in de late 19de eeuw bleef het archief gesloten voor buitenstaanders, met als gevolg dat er allerlei geruchten ontstonden over de duistere geheimen die er misschien verborgen lagen. In totaal wordt er nu zo’n 85 kilometer archiefstukken bewaard.
Het archief werd maar mondjesmaat voor het publiek toegankelijk: ook geleerden van naam en faam werden slechts zeer beperkt toegelaten. Ludwig von Pastor was de eerste die in grote mate gebruik mocht maken van het archief voor zijn werk over de geschiedenis van de pausen. Paus Leo XIII maakte in de jaren 1880 het archief ook toegankelijk voor niet-clerici, met die beperking dat alleen stukken van voor 1815 mochten geraadpleegd worden. Daarna werd pas in 1924 een nieuw gedeelte voor onderzoek beschikbaar gesteld, tot het jaar 1846.
Vervolgens werd in 1966 het archief tot het jaar 1878, in 1978 tot 1903 en in 1985 tot 1922, beschikbaar gesteld. Op 20 februari 2002 nam Johannes Paulus II de uitzonderlijke beslissing om een aantal documenten van de Historische Archieven van de Segreteria di Stato bekend te maken. Hij deed dit om een einde te maken aan de speculaties over de relaties van het Vaticaan met Duitsland gedurende het pontificaat van paus Pius XI (1922-1939). In juni 2006 gaf Benedictus XVI de toelating voor de volledige opening van het archief van het pontificaat van Pius XI.
Volgens de officiële website gaat het oudste bewaarde document terug tot het einde van de 8ste eeuw. Van die eerste periode is niet veel bewaard gebleven. Pas vanaf 1198 beschikt het archief over vollediger informatie. Het bevat onder andere het Dictatus papae, het stuk met de claims voor de pauselijke macht van paus Gregorius VII, het verzoek van Henry VIII om zijn huwelijk te ontbinden, brieven van Michelangelo en talloze andere belangrijke stukken.
http://www.libreriaeditricevaticana.com/
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 11 februari 2009. Bekijk het origineel.