De archeologische opgravingen die momenteel aan de gang zijn aan het Provinciaal Gallo-Romeins Museum in Tongeren, leveren alsmaar interessantere wetenschappelijke inzichten op over de ontstaansgeschiedenis van Tongeren, de periode van bloei en de periode van verval in de vroege middeleeuwen. Tijdens de eerste fase van deze recente opgravingen werden er niet minder dan 78.000 vondsten gedaan. De tweede fase van de archeologische opgravingen loopt tot aan het bouwverlof. Dan zal de hele site grondig onderzocht zijn en kunnen de bouwwerken starten om de huidige oppervlakte van het bekende museum te verdubbelen.
Tijdens de eerste fase, die liep van van juli tot november 2006, werden onder meer muren van een stadswoning uit de tweede en derde eeuw blootgelegd. Andere opmerkelijke vondsten waren een bronzen mantelspeld uit de tweede helft van de tweede eeuw, fragmenten van een muurschildering, bronzen hangers, een gouden ring en fragmenten van een Romeinse betonnen vloer. De tweede opgravingsfase, die nu nog aan de gang is, bracht tot hiertoe een afvalkuil met huishoudelijk afval van een rijke bewoning uit het midden van de eerste eeuw aan het licht, evenals een twintigtal stukjes Italiaans glas en scherven van luxe-aardewerk. De oudste archeologische vondsten die op de site werden aangetroffen, dateren uit de ontstaansgeschiedenis van de stad rond het jaar 10 voor Christus. In die periode legden Romeinse soldaten een nieuwe stad volgens het dambordpatroon aan.
De vondsten bieden voorts inzicht in latere periodes, zoals de vestiging van de lokale bevolking in huizen van leem in de eerste eeuw, de bouw van luxueuze stedelijke residenties aan het einde van de tweede eeuw en sporen van houtlemen woningen in de late middeleeuwen. De archeologen van het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) hopen tijdens de actuele opgravingsfase nog meer vondsten uit de ontstaansgeschiedenis van Tongeren te doen. Er wordt vooral gehoopt op sporen van militaire aanwezigheid.
Tongeren is de oudste stad van België en was een belangrijke stad in de Romeinse tijd. Voordat de Romeinen er rond het begin der jaartelling binnenvielen, werd het gebied waarin deze stad zich bevindt, bewoond door de Eburonen. Als stad is Tongeren vervolgens ontstaan uit de Romeinse vesting Atuatuca Tungrorum. De sporen uit de Romeinse tijd beslaan een aaneengesloten terrein van ongeveer twee vierkante kilometer. Zij vormen daarmee het grootste aaneengesloten archeologisch complex van de Lage landen.
De stam van de Eburonen stond onder aanvoering van Ambiorix en Catuvolcus. Na een list van de Eburonen, waarbij zo’n anderhalf Romeins legioen zou zijn uitgeroeid, gaf Julius Caesar het bevel wraak te nemen en de hele stam uit te roeien. Ambiorix wist echter uit handen van de Romeinen te blijven en zou zijn gevlucht. Na de verdrijving van de Eburonen nodigden de Romeinen de Tungri, een Germaanse stam, uit om het vrijgekomen en zeer vruchtbare gebied te bewonen. Of Ambiorix werkelijk heeft bestaan blijft twijfelachtig. Dit omdat er behalve Caesars verslag geen andere bronnen terug te vinden zijn over de man. Zijn beeltenis in Tongeren is daarom ook een romantische voorstelling van hoe hij er zou hebben uitgezien. Er is weleens gesuggereerd dat Caesar de hele figuur verzonnen zou hebben als excuus om de afslachting van zijn troepen in die streken te verantwoorden. De meeste historici achten deze theorie echter hoogst onwaarschijnlijk en vragen zich af hoe die 7.200 Romeinse soldaten dan van de aardbodem zijn verdwenen.
Tussen 17 v. Chr. en 12 v. Chr. was er in de streek in ieder geval een legerkamp gevestigd. Uit dit kamp groeide later de nederzetting Atuatuca Tungrorum, het latere Tongeren. Atuatuca betekent versterking in het Latijn. Mede dankzij de vruchtbaarheid van Haspengouw en de (niet toevallig) gunstige ligging langs de belangrijke heirbaan Keulen-Bavay, groeide Atuatuca Tungrorum uit tot een bloeiende Gallo-Romeinse nederzetting. Al snel werd er een administratief centrum en een garnizoensplaats gevestigd. Atuatuca Tungrorum was verantwoordelijk voor de bevoorrading aan de verder gelegen legerkampen aan de Rijn zoals Xanten en Nijmegen.
De stad had echter zwaar te lijden van een grote brand tijdens de Bataven-opstand in 70 na Chr. In de 2de eeuw kreeg de stad een eigen omwalling, een Romeinse muur. Dit was de grootste omwalling die de stad ooit zou krijgen. De stad was op zijn hoogtepunt. In de 4de eeuw werd deze muur ingekort en omsloot enkel nog het hoger gelegen stadsdeel. In deze periode werd de stad vereerd met het bezoek van onderkeizer Julianus. Van de omwalling uit deze periode is in feite enkel nog de Romeinse Toren op het Vrijthof bewaard, terwijl van de muur uit de 2de eeuw nog steeds verschillende stukken overeind staan. Het is fascinerend dat je ook vandaag dit stukje Romeinse oudheid in Tongeren nog altijd kan bewonderen.
www.galloromeinsmuseum.be
www.erfgoedceltongeren.be
www.stadsarchieftongeren.be
www.tongeren.be
Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 5 juni 2007 op het Romenieuws-archief.