Piranesi, de meestergraveur, graficus en architect die beroemd werd met zijn minutieus gedetailleerde etsen van Rome, wordt gevierd met een tentoonstelling in Palazzo Poli, waar het Istituto Centrale per la Grafica gevestigd is. De zijgevel van het palazzo maakt deel uit van de Trevifontein en daarmee weet je meteen waar dit gebouw zich bevindt.
Het instituut herdenkt met de tentoonstelling de 300ste verjaardag van de geboorte van Giovanni Battista Piranesi die op 4 oktober 1720 in de buurt van Venetië ter wereld kwam.
Piranesi (1720-1778) was behalve een buitengewone graficus en etser, ook architect, ontwerper en ondernemer en kan tevens beschouwd worden als één van de grondleggers van de moderne wetenschappelijke methode van archeologisch onderzoek.
Het was uit zijn gecombineerde kennis van architectuur, techniek, decorontwerp en archeologie dat hij de inspiratie voor zijn meesterlijke gravures haalde. Die zijn nog steeds befaamd om hun architectonische details, de dramatische verlichting en hun gevoel voor realisme. Niet dat Piranesi geen fantasie had.
Hij geloofde immers ook hartstochtelijk in het recht om zich over te geven aan creatieve vrijheid, waarbij hij zijn vruchtbare verbeeldingskracht gebruikte om fantastische elementen in zijn werk te brengen, dit in een voortzetting van de architecturale fantasie die al tijdens de renaissance was begonnen.
De prentenmaker verlegde de regels van de grafische kunst door het perspectief te manipuleren en soms de schaal van zijn gebouwen te overdrijven, en ze vervolgens verleidelijk samen te voegen met overwoekerde romantische ruïnes in een bijna dromerige utopie.
Piranesi’s prenten van paleizen, kerken en monumentale ruïnes waren zeer gewild, vooral als gewaardeerde souvenirs van de vele Britse reizigers die in het kader van hun Grand Tour de Italiaanse steden en uiteraard ook Rome bezochten. Zo mocht Piranesi reeds tijdens zijn leven rekenen op veel waardering en verdiende hij een aardig fortuintje met zijn fraaie etsen.
Hij wordt ook herinnerd vanwege het verheven citaat: “Ik moet geweldige ideeën bedenken, en ik geloof dat als ik de opdracht zou krijgen om een nieuw universum te ontwerpen, ik gek genoeg zou zijn om het te proberen”.
De tentoonstelling in Rome, getiteld Piranesi: Sognare il sogno impossibile, omvat vijftig werken die werden gemaakt door de graficus en zijn atelier gedurende een periode van 30 jaar. Ze is te bezoeken tot 31 januari 2021.
De tentoonstelling is opgedeeld in vier secties: fantastische architectuur uit de eerste periode, Romeinse oudheden en de Campo Marzio, uitzichten over Rome en haar omgeving en ten slotte Piranesi als ontwerper, met aandacht voor zijn tekeningen van onder meer schoorstenen, vazen en kandelaars.
De bevoorrechte relatie die het instituut heeft met Piranesi, aan wie het een tienjarig studieproject heeft gewijd, is voornamelijk te danken aan het feit dat alle diepdrukmatrijzen die door de Venetiaanse kunstenaar en zijn atelier werden gegraveerd, hier al vele jaren worden bewaard.
De collectie van Piranesi vormt zelfs één de meest representatieve kernen van de verzamelingen die in Palazzo Poli zijn ondergebracht. Het instituut beschikt over meer dan 25.000 etsen en drukplaten, afkomstig van verschillende kunstenaars. Alleen al van Piranesi bezit het instituut 1.191 originelen.
De uitgeversfamilie De’Rossi begon vanaf de zestiende eeuw in Rome met een verzameling van drukplaten van kunstenaars. Die konden bij hen in ruil voor de originele plaat enkele afdrukken van hun werk krijgen.
In 1838 werd er de volledige verzameling etsen en drukplaten van Giovanni Battista Piranesi aan de verzameling toegevoegd. Het Instituut bezit daardoor alle bekende prenten van de kunstenaar-etser. Een aantal tekeningen zijn bijzonder waardevol.
De verzameling zou doorheen de eeuwen blijven groeien en aangevuld worden. In 1978 kocht de Italiaanse staat het Palazzo Poli om er de enorme verzameling grafische kunst te bewaren.
Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat het instituut door het Ministerie van Cultuur en Toerisme werd aangeduid om de leiding te nemen van een technisch-wetenschappelijke commissie voor de coördinatie van een aantal nationale initiatieven voor de viering van 300 jaar Piranesi. De tentoonstelling in Palazzo Poli is er slechts één van.
Bezoekers worden verwelkomd in de tentoonstellingszalen op de eerste verdieping van Palazzo Poli met een multimediale plafondprojectie, samengesteld door Civita Mostre e Musei, waarmee de kijker wordt ondergedompeld in het Rome van het midden van de achttiende eeuw, een omgeving die Piranesi op meesterlijke wijze wist te vereeuwigen in talrijke etsen.
De enorme productie van Piranesi (hij maakte meer dan 2.000 prenten) heeft het Rome uit zijn tijd op een sublieme manier vastgelegd. Zijn werken getuigen van de onsterfelijke grootheid van de Eeuwige Stad.
De Bogen van Constantijn en Titus, het Forum van Nerva, de basiliek van San Lorenzo fuori le Mura, de Spaanse Trappen, het Castel Sant’Angelo, het Tibereiland,… er bestaat nauwelijks een straathoek of plein waaraan de graveur-architect geen aandacht heeft besteed.
De Santa Maria del Priorato op de Aventijnse heuvel, die door Piranesi in 1765 samen met het plein voor de kerk werd gerenoveerd, ontbreekt uiteraard niet. Piranesi werd als bouwmeester-architect overigens begraven in deze kerk die eigendom is van de Orde van Malta.
Giovanni Battista Piranesi droeg bij aan het neoclassicisme van de achttiende eeuw door het afbeelden van ruïnes en van bedachte reconstructies van Romeinse gebouwen, van standbeelden en van ornamenten.
Door het gebruik van ongewone verhoudingen en ongebruikelijke perspectieven stralen ze vaak een ongekende grandeur uit. Zijn zoon Francesco (1758-1810) werkte in dezelfde stijl en verzorgde de uitgave van een aantal van zijn prenten.
Piranesi werd geboren in Mogliano, in de buurt van Venetië. Hij werd achtereenvolgens leerling van de architect Giovanni Antonio Scalfurotto, van de graveur Carlo Zucchi en later van Giuseppe Vasi.
Hij vertrok in 1740 naar Rome waar in 1743 de op Venetiaanse architectuur gebaseerde reeks prenten ‘Prima parte di architetture e prospettive’ het licht zag.
Geboeid door de opgravingen in Pompeii en Herculaneum, verbleef Piranesi in de periode 1743-1744 in Napels. De opgegraven beelden en archeologische vondsten brachten hem ertoe om voortaan het archeologisch materiaal op een visueel vertellende wijze weer te geven.
In 1744 trok Piranesi opnieuw een tijdje naar Venetië, volgens sommige bronnen om in de leer te gaan in het atelier van de kunstschilder Giambattista Tiepolo (1696-1770).
In 1745 keerde Piranesi terug naar Rome waar hij zich vestigde aan de Via del Corso. Bij zijn vorige verblijf in Rome woonde hij in het nog steeds bestaande pand aan de Via Sistina 48.
Eén van Piranesi’s vroegste, en tijdens zijn leven steeds weer bewerkte serie prenten, is die van de Carceri d’Invenzione (Imaginaire Kerkers) uit 1745, met een tweede uitgave in 1760.
Hierin beeldde hij ruïnes af, die hij in kerkers veranderde en die worden gedomineerd door grootse arcades, muren, gangen, bruggen, trappen die tot ongelofelijke hoogtes oprijzen en bizarre galerijen die nergens heen leiden.
Deze bizarre architectuurvisioenen van niet-bestaande en niet te betreden ruimtes zouden hem beroemd maken. Maar het beste moest nog komen. Na de uitgave van de Carceri-reeks, wijdde Piranesi zich voornamelijk aan het etsen van antieke bouwresten in Rome en elders, zoals onder meer in Paestum.
Groot succes verwierf hij met de serie ‘Antichità Romane’ (1756) en met de 135 monumentale etsen ‘Vedute di Roma’, waarmee hij met name op het classicisme (Adam) en de empirestijl (Percier, Fontaine) grote invloed uitoefende.
In zijn etsen, aanvankelijk licht van toon, bracht hij een steeds romantischer visie op de monumenten naar voren, waarbij de ruïnes werden afgebeeld in een sterk licht-donker-contrast en vaak overdekt zijn met vegetatie.
Zijn oeuvre heeft dankzij de talrijke nauwkeurig weergegeven perspectivische architectuurtekeningen, zeer veel bijgedragen tot de kennis van de Romeinse en de Etruskische oudheid. Sommige monumenten die hij tekende zijn vandaag verdwenen.
Piranesi’s gravures vormden tevens een belangrijke inspiratiebron voor de negentiende-eeuwse romantiek en speelden ook een rol in het surrealisme van de twintigste eeuw. Ook in onze tijd staat hij nog steeds in de belangstelling.
Bij de verfilming van Harry Mulisch’ bekende boek ‘De Ontdekking van de Hemel’ (The Discovery of Heaven), een prent van Jeroen Krabbé uit 2001, staat Piranesi’s werk model voor het decor van de hemel.
Zijn etsen maken deel uit van het verhaal en een gedeelte van de film speelt zich af in Rome, meer bepaald in het Pantheon en de San Giovanni in Laterano. Piranesi blijft dus ook vandaag nog kunstenaars beïnvloeden.
Iedere Rome-bezoeker heeft de befaamde prenten van Piranesi zeker al wel eens gezien in een of ander boek (in vrijwel iedere boekhandel vind je gebundeld werk van Piranesi), in één van de vele boeken- en snuisterijenkraampjes in de stad of in een oudere uitgave op een Romeinse vlooienmarkt.
De tentoonstelling in Palazzo Poli is samengesteld door Maria Cristina Missioni, directeur van het Centraal Instituut voor Grafiek en Giovanna Scaloni, kunsthistorica van het Instituut, in samenwerking met Civita Mostre e Musei. De enscenering gebeurde door Paolo Martellotti.
De tentoonstellingscatalogus zal in de eerste maanden van 2021 als multimediaboek digitaal ter beschikking worden gesteld in de webversie van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten San Fernando in Madrid.
Piranesi – Sognare il sogno impossibile
Van 15 oktober 2020 tot 31 januari 2021
Istituto Centrale per la Grafica
Palazzo Poli (bij de Trevifontein)
Via della Stamperia 6, Rome
Open van dinsdag tot zondag van 10 tot 19 uur (laatste toegang om 18.30 uur)
Reservatie verplicht via e-mail ic-gr.cerimoniale@beniculturali.it
Je krijgt een bevestigingsmail.
Er zijn Covid-19 maatregelen. Beperkte toegang (max. 20 personen tegelijk). Controle van de lichaamstemperatuur. Registratie bij de receptie. Mondmasker en gebruik van ontsmettingsgel verplicht.
Filmpje over de tentoonstelling
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 25 oktober 2020. Bekijk het origineel.