Paus Paulus VI (1963-1978) vroeg dertien jaar vóór zijn dood aan het kardinalencollege hem af te zetten als hij ernstig ziek zou worden of niet meer tot het ambt in staat zou zijn. Dat blijkt uit een brief waarvan het bestaan wel bekend was, maar die nog niet eerder was gepubliceerd. Dat schrijft Leonardo Sapienza, verbonden aan de Prefectuur van de Pauselijke Huishouding in een nieuw boek (Het schip van Paulus) over de latere paus Giovanni Battista Montini.
Sapienza verzamelde in het vooruitzicht van de heiligverklaring van paus Paulus VI, die in oktober plaatsvindt en zaterdag in Rome plechtig wordt bekendgemaakt, een aantal unieke documenten van de paus die nooit eerder werden gepubliceerd. Er deden al jaren geruchten over het bestaan van de brief en die werden pas in 2017 werd bevestigd door kardinaal Giovanni Battista Re, de vice-deken van het College van Kardinalen. Nu is dus ook de inhoud van de brief bekend gemaakt.
De brief waarmee paus Paulus VI zijn eventuele opvolging mogelijk wou maken, is gedateerd op 2 mei 1965, nauwelijks twee jaar na zijn verkiezing tot paus. Hij geeft daarin aan Eugene Tisserant, de toenmalige deken van het kardinaalscollege de opdracht om met de kardinalen van de Romeinse curie en de vicaris-generaal van het bisdom Rome zijn opvolging te organiseren als hij niet langer in staat zou zijn om de katholieke Kerk behoorlijk te besturen. De paus bracht ook de toenmalige kardinaal-staatssecretaris op de hoogte van het bestaan van de brief en gaf hem toestemming die te lezen.
Een paus kan nooit tot ontslag gedwongen worden of worden ontslagen, omdat er volgens de Kerk geen hogere macht op aarde bestaat die zulke beslissing kan afdwingen. Volgens het kerkelijk recht kan een paus zijn ambt neerleggen, maar moet dit ‘vrijwillig en duidelijk gemanifesteerd’ worden. Dat zijn voorwaarden die moeilijk kunnen worden verondersteld wanneer een paus door ernstige ziekte of een andere aandoening geveld zou worden. Paus Benedictus XVI voldeed aan die voorwaarden toen hij in 2013 tegenover de verzamelde kardinalen aankondigde zijn ambt neer te leggen.
Ook over paus Johannes Paulus II gingen geruchten dat hij een vergelijkbare brief zou hebben geschreven. Uit een publicatie van 2010 blijkt dat de Poolse paus in 1989 en 1994 inderdaad dergelijke brieven had voorbereid. Een maand voor het overlijden van Johannes Paulus II ontstond discussie onder kerkjuristen dat het probleem met dergelijke brieven is dat iemand op een bepaald moment moet besluiten die ten uitvoer te brengen.
Pauselijke ontslagen zijn in ieder geval zeer ongewoon. Vóór Benedictus XVI was de laatste paus die ontslag nam Gregorius XII in 1415. Toen werd beslist geen nieuwe paus te kiezen tot de aftredende kerkleider zou overlijden, wat in 1417 ook gebeurde.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 17 mei 2018. Bekijk het origineel.