De moord op Julius Caesar, die 2065 jaar geleden plaatsvond op 15 maart, was voor de Sovrintendenza Capitolina een uitstekende aanleiding om nog eens de aandacht te vestigen op de archeologische opgravingen die al sinds 2017 aan de gang zijn op het Forum van Caesar.
Inmiddels is de tweede fase van de opgravingscampagne volop bezig. Die richt zich vooral op de restanten die ondergronds bewaard bleven. Men rekent er onder meer op om de structuur van de tempel van Venus Genetrix precies in kaart te kunnen brengen.
Met het volledig blootleggen van het oostelijke deel van het Forum van Caesar hopen de archeologen belangrijke nieuwe historische en wetenschappelijke gegevens te verkrijgen.
Niet alleen over de oudheid, maar ook over de middeleeuwse periode en de huizen die er in de loop der tijd hebben gestaan en waarvan in het verleden al vele overblijfselen ontdekt zijn.
De opgravingen werden voorafgegaan door een uitgebreid onderzoeksprogramma om de verschillende levensfases van het Forum van Caesar precies te leren kennen, zowel door middel van archiefonderzoek als door het catalogiseren en bestuderen van vondsten.
Wat dit laatste betreft gaat het vooral om keramiek dat werd ontdekt tijdens de opgravingen in de periode tussen 1998-2000.
In 2019 werd ook onderzocht welke overblijfselen van muurconstructies er nog in de grond zitten van moderne gebouwen (zestiende tot twintigste eeuw) die in de jaren ’30 va de vorige eeuw in opdracht van Mussolini werden afgebroken voor de aanleg van de huidige Via dei Fori Imperiali.
De Academie van Denemarken schenkt de stad Rome 1,5 miljoen euro om de opgravingen op het Forum van Julius Caesar in Rome mogelijk te maken.
Het geld wordt toegewezen via de Carlsberg Foundation in Kopenhagen en de Aarhus University Research Foundation. De volledige campagne zal volgens de verwachting in augustus 2021 worden afgerond.
De opgraving van het Forum van Caesar vormt een nieuwe belangrijke kans om onze kennis van het hele gebied aanzienlijk uit te breiden, zegt Alfonsina Russo, de directeur van het Parco archeologico del Colosseo.
Dat het gebied al zeer vroeg in de geschiedenis van Rome in gebruik was, is inmiddels duidelijk. Tijdens de opgravingen van 2006 ontdekte men onder het Forum van Caesar een tiental graven uit de elfde en tiende eeuw v. Chr., dus nog drie eeuwen vóór de mythische stichting van Rome door Romulus en Remus op 21 april 753 v. Chr.
Dat is zelfs ouder dan enige andere ontdekking in de vallei, ouder nog dan de sporen van bewoning uit de zevende en de achtste eeuw v. Chr. die op de Palatijnse heuvel werden aangetroffen. De vondsten bewezen dat de bewoning in de omgeving van het Forum Romanum veel ouder is dan gedurende lange tijd werd aangenomen.
Na de door de Galliërs gestichte brand in 390 v. Chr. was Rome in de grootst mogelijke chaos herbouwd. Tijdens de daaropvolgende eeuwen had het stadsbeeld van Rome als geheel nauwelijks verandering ondergaan.
De plaatsen waar zich het Romeinse publieke leven afspeelde waren dezelfde gebleven, namelijk het Forum Romanum en Campus Martius in de bocht van de Tiber.
Gaandeweg werd het Rome door de toename van haar bevolking te krap binnen haar muren. Daarom bedacht Julius Caesar een radicale oplossing: de Tiber zou omgelegd worden en de gronden die op die manier beschikbaar kwamen zouden verkaveld worden, waarbij er ook een nieuwe Curia en een nieuw Forum zou worden gebouwd.
In een brief aan zijn vriend Atticus laat Cicero hem weten dat hij de opdracht heeft gekregen om het land te kopen dat nodig is voor de bouw van een nieuw Forum. De klant is Julius Caesar, en de geschatte kosten voor de verwerving van het terrein werden aanvankelijk geraamd op 60 miljoen sestertiën.
Dat was verschrikkelijk veel geld, zeker voor een al bij al vrij beperkte oppervlakte. De kosten zouden echter oplopen tot 100 miljoen sestertïen. Maar geld was hoegenaamd geen probleem.
Vanuit Gallië stroomden grote hoeveelheden goud naar Rome. Volgens Suetonius roofde Caesar zoveel buit bij elkaar dat de prijs voor een pond goud op een bepaald moment daalde van 4.000 naar 3.000 sestertiën.
Van het grootse urbanistische project van Caesar werden uiteindelijk enkel de Curia en het Forum van Caesar gerealiseerd door zijn opvolger keizer Augustus, eigenlijk slechts details in de grootschalige plannen die Julius Caesar voor ogen had.
Na de moord op Caesar op 15 maart in 44 v. Chr. schrok men echter terug voor de grote problemen en de kosten die het herleggen van de Tiber met zich zouden meebrengen. Indien Julius Caesar nog enkele jaren had geleefd, zou het stadshart van Rome er vandaag waarschijnlijk aanzienlijk anders uitzien.
Voor zijn forum koos Caesar een centrale plek aan de voet van de Capitoolheuvel, aansluitend bij het historische Forum Romanum.
Daarvoor moest hij de Curia Hostilia en het Comitium verplaatsen en de rijke wijkbewoners uitkopen die aan de voet van de Capitolinus woonden.
De onderhandelingen hiervoor begonnen reeds in 54 v. Chr., terwijl Caesar in Gallië tussen 58 en 51 v. Chr. grote rijkdommen buitmaakte.
De werkzaamheden aan het Forum van Caesar begonnen in 51 v. Chr.. Het betrof een groot rechthoekig plein van 160 m bij 75 m waarvan de lange zijde langs de Clivus Argentarius liep terwijl het zich in het oosten uitstrekte tot de nieuwe door Julius Caesar gebouwde Curia.
De door portieken omsloten ruimte omvatte een tempel die Caesar aan zijn goddelijke beschermster Venus Genetrix wijdde.
In 48 v. Chr. had Caesar met de slag van Pharsalus bij Thessalië in noord-oost Griekenland, een definitieve overwinning behaald op zijn rivaal Pompeius die na zijn vlucht naar Egypte gedood werd door Ptolemaeus, de broer van Cleopatra.
De nacht vóór deze beslissende slag beloofde Caesar bij een overwinning als dank een tempel voor Venus te bouwen, de moeder van Aeneas en de mythische stammoeder van het Julische geslacht waartoe hij behoorde.
Voor de Romeinen was Aeneas het symbool van de roemrijke begindagen van Rome, beginnend met zijn vlucht uit het brandende Troje (herinner je het epos van Vergilius) en, althans volgens Caesar, eindigend met zijn eigen vrijwel complete verovering van de ‘toenmalige wereld’ door de man die beweerde een nakomeling te zijn van… Aeneas.
Vandaag zien we aan de noordrand van het Forum van Caesar (aan de zijde van Piazza Venezia) op een hoog podium met twee kleine zijtrappen, de resten van de de voormelde Tempio di Venere Genetrici, Venus de stammoeder.
Vermoedelijk wilde Caesar met een tempel ter ere van Venus zijn familiecultus de status van staatscultus toekennen en wilde hij op grond van zijn afkomst in Rome waarschijnlijk een monarchie naar oosters model stichten.
Zijn verblijf in Egypte waar hij overal geconfronteerd werd met de vergoddelijking van de heersers, was daarbij ongetwijfeld van grote invloed.
De oorspronkelijke Venustempel werd verwoest bij de brand van 80 na Chr., de huidige schaarse overblijfselen, o.a. de drie heropgerichte zuilen, behoren tot de restauraties die werden uitgevoerd door de keizers Domitianus (81-96) en Trajanus (98-117).
Toen keizer Trajanus in 112 zijn eigen Forum voltooide, werd een jaar later begonnen met de herbouw van de tempel van Venus Genetrix.
In 283 kreeg het Forum nog maar eens af te rekenen met een rampzalige brand en moesten de keizers Diocletianus en Maxentius herstellingswerken uitvoeren.
In de vijfde en zesde eeuw verdwenen gaandeweg de openbare functies van het Forum en werden de structuren gedeeltelijk afgebroken voor de herwinning van bouwmateriaal. Het Forum Romanum zou geleidelijk worden ingenomen door groentetuinen, boomgaarden en wijngaarden.
Aan het einde van de negende eeuw verschenen de eerste huizen. Die waren klein en hadden geen verdieping. De bewoning bleef duren tot de elfde eeuw, toen bleek dat het waterafvoersysteem in dit moerassige gebied niet volstond om fatsoenlijke levensomstandigheden mogelijk te maken. De bewoners trokken geleidelijk weg uit het gebied.
Tussen de zestiende en de twintigste eeuw werd de omgeving drooggelegd en begon stilaan de verstedelijking van het gebied dat later bekend zou worden als de wijk Alessandrino.
In de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw werd de Alessandrino-wijk afgebroken voor de aanleg van de Via dell’Impero, de huidige Via dei Fori Imperiali.
Ook het Forum van Caesar kreeg te lijden van de weinig ontziende sloop- en graafwerken die Mussolini in gang had gezet en die tot vandaag het uitzicht van de omgeving bepalen
In de periode 1998-2008 bracht een uitgebreide opgravingscampagne de zuidelijke sector van het oorspronkelijke Piazza del Foro aan het licht, gaande van de meer moderne bouwfasen tot de voormelde zeer oude graven.
Het Forum van Caesar is nog steeds het enige van de vijf architectonische keizerlijke complexen waarvan de gehele oorspronkelijke lengte zichtbaar is. Maar in de breedte bevindt een aanzienlijk deel van het complex zich onder de Via dei Fori Imperiali.
Het is de bedoeling dat de Via dei Fori Imperiali zoals we die nu kennen op langere termijn verdwijnt. De werken aan het Forum van Julius Caesar en het in kaart brengen van de ondergrond vormen daartoe een eerste stap.
Rome koesterde al jaren plannen om het Forum van Caesar volledig op te graven en de structuren nauwgezet in kaar te brengen, maar tot nog toe ontbrak hiervoor voldoende geld. De financiering van Denemarken gaf in 2017 de doorslag om het project toch te starten.
Wat vandaag zichtbaar is van het Forum van Caesar werd blootgelegd tijdens een opgravingscampagne in 1932-1933 en tijdens een tweede onderzoek in de periode 1998-2000.
De westelijke en de zuidelijke zijden zijn momenteel zichtbaar, evenals een gedeelte van de noordelijke zijde; in het midden bevinden zich de resten van de tempel van Venus Genetrix, met de drie kolommen die in 1933 weer in elkaar werden gezet. Momenteel concentreren de archeologen zich dus op het oostelijke gedeelte.
NIEUWE KORTFILM OVER HET FORUM VAN CAESAR
In opdracht van de Sovrintendenza Capitolina ai Beni Culturali werd recent een educatief 5 minuten durend kortfilmpje gemaakt over het Forum van Caesar. De voertaal is Italiaans.
Je kan het filmpje hier bekijken.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 21 maart 2021. Bekijk het origineel.