In de oudheid werd er door de Romeinse Senaat over keizer Nero nog een damnatio memoriae afgeroepen, een maatregel die in de praktijk betekende dat elke aanwijzing dat de persoon in kwestie had geleefd, vernietigd werd, alsof hij nooit bestaan had. Op die manier probeerde men alsnog de de eer van Rome te redden. Bij bekende personen werden alle inscripties en namen van gebouwen verwijderd en standbeelden vernietigd. In een samenleving waar voor een Romeinse burger eer, sociaal vertoon, respect en trots centraal stonden, was deze straf misschien wel de ergste die iemand kon meemaken.
Hoewel het dus ook Nero overkwam, zijn diens werken en daden niet echt uit het geheugen gewist. Meer zelfs, vorige maand is een grote tentoonstelling begonnen rond de figuur van keizer Nero. Eén van de locaties is het Colosseum, de plek waar Nero in zijn tijd een kunstmatig meer had laten aanleggen maar dat zijn opvolger Vespasianus gebruikte als fundament voor het amfitheater. Maar de figuur van Nero herleeft deze dagen op de hele zone rond het Forum Romanum en de Palatijn. Een mooie gelegenheid om er nog eens rond te wandelen.
De tentoonstelling 'Divus Vespasianus' die twee jaar geleden in het Colosseum te bekijken was kende zodanig veel succes dat al snel werd beslist om in 2011 uit te pakken met een nieuwe tentoonstelling die volledig zou worden opgebouwd rond een bepaalde keizer. Er werd een team wetenschappers en archeologen samengesteld die de expo Nerone vorm moesten geven.
De tentoonstelling is verspreid over diverse locaties, waarbij behalve het Colosseum ook het Forum Romanum en de Palatijn worden betrokken, met name de Curia Iulia, de Tempio di Romolo (met filmfragmenten over de figuur van Nero in een gelegenheidsbioscoopje), de Criptoportico Neroniano (met de tentoonstelling van een recent ontdekt beeld dat voor de allereerste keer aan het publiek wordt getoond), het Palatijnse museum en de Vigna Barberini. Sites zoals de Domus Tiberiana en de Coenatio Rotunda zijn nog niet volledig toegankelijk voor het publiek.
De tentoonstelling Nerone is nog te bezoeken tot 18 september 2011. Het is mogelijk dat de expo wordt verlengd maar dat is nog helemaal niet zeker. Het thema rond keizer Nero biedt wel een mooie gelegenheid om nog eens over het Forum en de Palatijn te wandelen. De opvallende rode informatieborden in het groene landschap maken meteen duidelijk waar je wat extra's over Nero aantreft. Vanuit de diverse locaties vertrekken ook wandelingen naar interessante archeogische vindplaatsen in het centrum die te maken hebben met Nero.
Zoals gezegd zijn sommige van deze sites momenteel nog niet toegankelijk, al zou dat voor sommigen in de komende maanden alsnog (gedeeltelijk) kunnen gebeuren. Zo is het al ruim een jaar geleden, op 30 maart 2010, dat de Domus Aurea, het voormalige paleis van keizer Nero op de Colle Oppio, gedeeltelijk instortte. Het dak kwam er toen over een oppervlakte van ongeveer 60 m2 naar beneden. Ook een stuk van het onderliggende deel van het gebouw is instabiel geworden. De gevolgen van de instorting, de zwaarste sinds 50 jaar, zijn nog steeds zichtbaar op de hele archeologische site, over een lengte van zowat 130 m2. Ook in de toegangstunnel naar het Gouden Huis, die gebruikt werd voor de opslag van archeologisch materiaal, kwamen flink wat stenen los.
Het complex, waarvan ook in het verleden slechts een beperkt gedeelte werd geopend voor het publiek, was op het moment van de instorting al een hele tijd gesloten voor bezoekers en enkel nog toegankelijk voor restauratiewerkers en archeologen. Dat zal de eerste tijd waarschijnlijk niet veranderen hoewel, ondanks alle schade, het eigenlijke complex grotendeels gespaard bleef. Het dak zou kunnen worden heropgebouwd.
Bijna twee jaar geleden zijn archeologen overigens begonnen met de opgraving van een ander gedeelte van Nero's gouden huis. De toegang tot die nieuwe site zou veiliger zijn en kan wellicht binnen afzienbare tijd publiek toegankelijk worden gemaakt. Een paar geleden ontdekten archeologen ook de beroemde en in de oudheid vaak geciteerde eetkamer van keizer Nero (zie ons bericht van 30 september 2009).
Die kamer, door verhalen en schrijvers uit de oudheid overgeleverd als een ingenieuze plek die 24 uur per dag zeer precies mee bewoog met de omwenteling van de aarde en die op het plafondgewelf vermoedelijk ook bepaalde sterrenstelsels en astronomische symbolen toonde, werd gesitueerd in de Domus Aurea, het enorme Gouden Paleis van Nero. De ontdekking gebeurde echter op de Palatijnse heuvel, waarmee meteen een enkele theorieën overhoop werden gegooid.
Tot dusver werd immers aangenomen dat deze fameuze eetkamer zich situeerde in het – tot nog toe gekende – gedeelte van de Domus Aurea, aan de Colle Oppio. In deze Sala Ottagonale , de achthoekige kamer, zouden zich Nero's fameuze banketten hebben afgespeeld. Niet dus, want nu blijkt dat keizer Nero ook op de Palatijnse heuvel grote sier hield in een luxueuze eetruimte. Het is best mogelijk dat hij voor de locatie van zijn etentjes een onderscheid maakte tussen staatsbanketten en privédiners maar de Domus Aurea is allicht nog veel groter en luxueuzer geweest dan tot voor kort vermoed. De plaats waar nu het Colosseum en de Boog van Constantijn staan behoorden in ieder geval tot het paleizencomplex, dat dus doorliep tot op de Palatijnse heuvel.
De archeologen waren al vier maanden aan het werk in de Vigna Barberini op de Palatijn, toen ze eigenlijk per toeval, de fundamenten ontdekten van een ronde kamer van zowat 16 meter doorsnee. De totale ruimte bleek echter veel groter. De ruimte is misleidend omdat de wanden zeer dik zijn, tot twee meter, op sommige plaatsen zelfs meer. De kamer wordt ondersteund door een reusachtige pijler van vier meter doorsnede. Daarop moet zich de houten constructie, een wiel van ongeveer 12 meter, hebben bevonden die de zaal deed ronddraaien. De vloer kon door middel van kogellagers roteren. De buitenmuren van het gebouw zijn verbonden door twee overlappende bogen, voor respectievelijk de eerste verdieping – die momenteel nog wordt uitgegraven – en een tweede laag. Je kan deze site nu al gedeeltelijk vanuit de hoogte bekijken, maar een bezoek in de kamer zelf is nog niet mogelijk.
De structuur dateert alleszins van na de beruchte grote brand in 64, liep naar boven door en eindigde in een torengebouw van waarop Nero uitzicht had over de hele omgeving. Nero werd zodanig gehaat dat, na zijn zelfmoord in 68, zijn naam uit de archieven werd gewist. Het Gouden Paleis werd onder tonnen grond bedolven om alle sporen van Nero te laten verdwijnen. Precies door die handeling zijn waarschijnlijk aanzienlijke delen van de Domus Aurea bewaard gebleven, al moet er nog veel worden opgegraven. Ongetwijfeld liggen er nog heel wat mooie zaken op ontdekking te wachten.
Ook de Tempel van Venus en Roma, gebouwd in opdracht van keizer Hadrianus, is neergezet op een kunstmatig terras op de plaats waar zich vroeger het atrium van het Domus Aurea van keizer Nero bevond. In de fundamenten van de tempel zijn kamers ontdekt die deel uitmaakten van het Domus Aurea. Op dezelfde plek bevond zich oorspronkelijk ook het reusachtige standbeeld van Nero, de Colossus Neronis dat uit brons bestond en ongeveer 30 m hoog moet zijn geweest. Het beeld moest omwille van de bouw van de tempel verhuizen en werd met behulp van 24 olifanten werd verplaatst naar een lager gelegen gebied, vlakbij de ingang van het Colosseum. Het Flavische amfitheater heeft aan dit kolossale beeld zijn populaire naam te danken.
De tentoonstelling Nerone schenkt veel aandacht aan de wederopbouw van Rome na de grote brand die uitbrak op 18 juli in 64 na Chr. en gedurende negen dagen een aanzienlijk deel van de stad verwoestte en die duizenden doden en talrijke daklozen maakte. Van die brand werd in het verleden vaak gezegd dat Nero persoonlijk het vuur zou hebben aangestoken. Dat is erg twijfelachtig, net als de theorie dat bepaalde verpauperde stadsgedeelte werden plat gebrand om plaats te maken voor zij
n megalomane bouwwerken. Feit is natuurlijk wel dat de brand Nero op politiek vlak uitstekend van pas kwam omdat hij daarna kon uitmaken met talrijke wederopbouwprojecten. Daarom is de tentoonstelling op diverse plaatsen gesitueerd.
Het publiek krijgt een nieuw inzicht in de ambitieuze bouwactiviteiten van de keizer, gestaafd door de recente ontdekkingen die werden gedaan op de Palatijn. De eerste resultaten van het recente archeologisch onderzoek naar Nero's bouwwerken worden voor het eerst gepresenteerd aan het publiek. De wetenschappers hebben nu dankzij het gevonden materiaal ook een veel beter zicht op de omvang van de grote brand, die ze grotendeels hebben kunnen reconstrueren. In het Colosseum zie je Rome vóór, tijdens en na de brand. De tentoonstelling schenkt ook aandacht aan de figuur van Nero en de portretten van zijn familie, een reeks schilderijen toont hoe Nero doorheen de eeuwen door diverse kunstenaars werd afgebeeld (in de Curia Iulia) en speciaal voor deze tentoonstelling werden een aantal gebouwen uit Nero's tijd virtueel gereconstrueerd, waaronder het Domus Aurea.
Een apart onderdeel van de expo toont ook hoe de figuur van Nero tot leven kwam in diverse bioscoopfilms (Tempio di Romolo op het Forum). In het Museo Palatino en de Criptoportico Neroniano wordt dan weer de buitengewone luxe van Nero's paleis getoond. In het Palatijnse museum wordt bovendien met een 3D-projectie getoond hoe de Domus Transitoria eruitzag. Die wordt na de zomer opengesteld voor het publiek maar daarover kon je al eerder iets lezen.
Voor de duur van de tentoonstelling (tot 18 september) zullen op de gevel van de Curia, zichtbaar vanaf de Via dei Fori Imperiali, 's avonds ook beelden van Nero worden geprojecteerd door de bekende Romeinse lichtkunstenares Livia Cannella, die in het verleden in Rome al heel wat soortgelijke projecties verzorgde. Een mooi overzicht daarvan vind je hier. Electa geeft de stevige catalogus van deze tentoonstelling uit. Te koop in de meeste museumwinkels.
Nerone
Colosseo, Foro Romano, Palatino
Tot 18 september 2011
Open vanaf 8.30 u. tot een uur voor zonsondergang (ticketverkoop stopt een uur eerder)
Toegangsprijs: 12 euro; de gebruikelijke kortingen gelden.
Biljetten geven toegang tot het Colosseum, het Forum Romanum en de Palatijn.
Meer info en aanvraag geleide bezoeken: tel. +39 06 399 677 00
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 10 mei 2011. Bekijk het origineel.