Jan van Scorel, de onwettige zoon van een dorpspastoor, zette als een van de eerste Noord-Nederlandse schilders de stap van de Middeleeuwen naar de Renaissance. Het lukte hem eerder dan andere noorderlingen zijn modellen in natuurlijke, realistische proporties te vereeuwigen. Jan van Scorel (1495-1562) werd in 1522 door de eveneens Utrechtse paus Adrianus VI benoemd tot conservator van de pauselijke kunstcollectie in Rome. Het gaf hem volop de gelegenheid het werk van Rafaël en Michelangelo te bestuderen. Toen hij na de dood van Adrianus VI terugkeerde naar Utrecht, bracht hij de Italiaanse renaissancekunst mee naar het noorden. ‘Scorels roem’ biedt een overzicht van de Utrechtse schilderkunst in de periode 1350-1600. Daarin vormt het werk van Jan van Scorel het hoogtepunt, stelt het Centraal Museum van Utrecht. De tentoonstelling is te zien tot en met 28 juni in het Centraal Museum, Nicolaaskerkhof 10, Utrecht, dinsdag tot en met zondag van 11 tot 17 uur. Veel werk van Jan van Scorel is tijdens de Reformatie verloren gegaan. Van de overgebleven schilderijen bevindt zich de grootste verzameling in het Centraal Museum in Utrecht.
De Utrechtse schilder Jan van Scorel (1495-1562) bracht in de 16de eeuw de Italiaanse Renaissance naar het Noorden. Deze evolutie in de kunst wordt op uitgebreide wijze in kaart gebracht in de tentoonstelling ‘Scorels Roem’; van 20 maart tot en met 28 juni 2009 te zien in het Centraal Museum. Scorel ontwikkelde zich tot de belangrijkste Nederlandse kunstenaar van zijn tijd en onder zijn invloed groeide Utrecht uit tot het meest toonaangevende centrum voor de schilderkunst van de Noordelijke Nederlanden.
De reislustige schilder was in de 16de eeuw verantwoordelijk voor de pauselijke kunstcollectie in Rome. Scorel trad hiermee in de voetsporen van de renaissanceschilder Rafaël, van wie hij het werk grondig bestudeerde. Eenmaal terug in Utrecht baarde hij opzien met zijn Italiaans geïnspireerde kunst en kreeg hij al snel uiteenlopende opdrachten. Scorel markeert de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance in de schilderkunst. Vanaf deze periode wordt er – na de oudheid – opnieuw studie verricht naar het menselijke lichaam. Door de verbeterde kijk op anatomie en verhoudingen zien de figuren er natuurlijker en realistischer uit dan daarvoor. Jan van Scorel bekleedt een belangrijke plaats in de Nederlandse kunstgeschiedenis.
Hij speelde een hoofdrol in de verspreiding van de Italiaanse renaissancekunst in de noordelijke Nederlanden, die weldra de middeleeuwse kunst verdrong. Zijn werken behoren tot de Noordelijke Renaissance. Bovendien is hij het eerste voorbeeld in onze streken van een nieuw type zelfbewuste kunstenaar. Voordien werd de schilder als ambachtsman beschouwd. Beïnvloed door buitenlandse voorbeelden zag Jan van Scorel zich als intellectueel, de gelijke van dichters en geleerden. Als kanunnik verkeerde hij in de hoogste kringen en had hij contacten met verschillende humanisten. Tekenend voor zijn zelfbewustzijn is dat hij weigerde zich aan te sluiten bij het ambachtsgilde waartoe de schilders behoorden.
Het vroege werk van Jan van Scorel staat nog sterk onder de invloed van zijn leermeesters en van Dürer. Sinds zijn verblijf in Italië schilderde hij in de nieuwe renaissancestijl, waarbij soms letterlijke citaten van de grote Italiaanse meesters in zijn werk opduiken. Naast bijbelse taferelen schilderde Jan van Scorel vooral portretten. Zij vertonen minder invloed van de Italiaanse schilderkunst. Een bekend voorbeeld is het portret van zijn geliefde Agatha van Schoonhoven in de Galeria Doria Pamphili te Rome uit 1529. De tentoonstelling Scorels Roem in het Centraal Museum opende gisteren echter zonder dit het topstuk. De transporteur kreeg het niet de grens over. Marije Douma, persvoorlichter van het museum, wijt de problemen aan ‘Italiaanse bureaucratie’.
Alle informatie: Centraal Museum Utrecht
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 20 maart 2009. Bekijk het origineel.