Het boek ‘Beperkt – Gehandicapten in het Romeinse Rijk’ ligt al een tijdje in de winkels maar de promotiemachine van Uitgeverij Davidsfonds begint nu op volle toeren te draaien. Auteur Christian Laes schreef een boek over een aspect van de Romeinse oudheid waaraan nooit eerder aandacht werd besteed. Dat feit alleen al maakt deze eerste studie over gehandicapten in het Oude Rome erg interessant. Vandaag leeft 14,2 procent van de wereldbevolking met een geestelijke of lichamelijke handicap. Onze moderne samenleving probeert zo goed mogelijk in te spelen op de noden van wie een beperking heeft. Maar hoe was de situatie in het Romeinse rijk? Hoe werden gehandicapten daar behandeld? Hoe functioneerden ze in het dagelijkse leven? Welke antwoorden boden medici, filosofen en theologen op hun problemen? Christian Laes behandelt die onderwerpen allemaal in zijn boek.
De auteur schetst de medische en materiële achtergronden van de antieke wereld en bespreekt de overlevingskansen van wie met een beperking geboren werd. Christian Laes zoomt in op verschillende soorten handicaps: van mentale problemen, blindheid, doofheid, spraakgebreken tot mobiliteitshandicaps. Hij vult aan met de levensverhalen van wie met een beperking door het leven ging. Zo komen onder meer de legendarische ‘waanzinnige’ keizer Caligula, de ‘stotterende’ keizer Claudius en de blinde bard Homerus aan bod.
Christian Laes doceert Latijn en oude geschiedenis aan de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit Antwerpen. Hij is specialist in de mentaliteitsgeschiedenis van de Romeinse oudheid en schreef in zijn vorige boeken Amor-Roma, Kinderen bij de Romeinen en De jeugd in het Romeinse Rijk eerder al over de levensloop van de Romeinen.
We geven jullie hierna nog het voorwoord mee van de auteur; het is een goede schets hoe het boek tot stand kwam, met welke bedoeling dat gebeurde en welke vragen daarbij werden gesteld.
VOORWOORD VAN DE AUTEUR
Met een landareaal van 6,5 miljoen km² bestreek het Romeinse Rijk ongeveer 4,36% van de totale wereldoppervlakte in land. Het was een van de grootste rijken uit de oudheid en zeker een van de meest resistente en langdurende. Miljoenen mensen uit het Imperium Romanum moeten een functiebeperking hebben ervaren. En Romeinen werden met deze mensen geconfronteerd. Maar waar zijn deze gehandicapten gebleven? In een recent en meesterlijk overzicht over fysiek welzijn in het Romeinse Rijk wordt de term disability niet één keer vermeld.”
Toen ik me in 2008 op het – voor de oudheid nog grotendeels onontgonnen – domein van de disability history waagde, werd me al gauw één ding duidelijk. Dit is een delicaat onderwerp, dat op zijn minst nieuwsgierigheid en vaak geëngageerde reacties uitlokt. Van de vragen die ik na lezingen of publicaties kreeg toegestuurd, zijn er twee bijzonder bijgebleven.
Of ik ‘mezelf beschouwde als lijdend aan een bepaalde handicap’ (men lette op het politiek correcte taalgebruik). En of ik een medische vooropleiding had genoten. Ik heb tweemaal ontkennend geantwoord, maar voor beide gevallen geldt dat de vraag veel belangrijker was dan het antwoord. Het onderwerp appelleert aan onze menselijke empathie en wie zich betrokken voelt, zal het heel moeilijk vinden de nodige afstand te bewaren.
Alleen al de juiste terminologie vinden om de dingen te benoemen, is een moeilijke evenwichtsoefening. Gehandicapten of functiebeperkten? Blind of slechtziend? Ook veronderstelt het thema op zijn minst wat medische achtergrond. Zonder de nodige ‘harde’ materiële feiten over ecologie, demografie en het menselijk lichaam verzanden dergelijke studies algauw in pedante en/of puur constructionistische benaderingen die elke band met de werkelijkheid lijken te missen.
Maar natuurlijk is dit een historische studie, geen medisch-biologische die zoveel mogelijk gehandicapten uit het verleden wil gaan retraceren. Om te weten dat er ook in het verleden blinden, doven of mensen met een spraakgebrek waren, hoef je nu eenmaal geen historisch werk door te nemen.
Tijdens mijn onderzoek deed ik een heugelijke vaststelling: voor de Romeinse oudheid is een overzichtswerk over gehandicapten nog onbestaand. Dit boek wil niet meer noch minder dan de eerste synthese zijn voor een domein waarop de oude geschiedenis heel lang achterop heeft gehinkt.
Het biedt een grondige en ook broodnodige methodologische inleiding, schetst de medisch-materiële achtergronden van de antieke wereld en gaat dan op zoek naar overlevingskansen en de moeilijke eerste dagen na de geboorte. Vervolgens worden handicaps op een conventionele manier, van kop tot teen, benaderd: mentale en intellectuele handicaps, blindheid, gehoorstoornissen, spraakproblemen, mobiliteitsproblemen.
Voor elk hoofdstuk wordt op verschillende facetten ingezoomd: het dagelijkse leven, de beeldvorming en het theoretische denken van filosofen en kerkvaders, medici en juristen over de bewuste beperking. De conclusie gaat op zoek naar mogelijke breuklijnen in een geschiedenis die op het eerste gezicht die van een bijzondere longue durée schijnt te zijn.
Voor wie zelf ‘markante levensverhalen’ wil ontdekken, is een uitgebreide catalogus van gehandicapten uit de oudheid opgenomen in de vorm van een personenindex. Overigens krijgen verhalen veel aandacht: elk hoofdstuk opent met de levensbeschrijving van een persoon die als ‘historisch icoon’ van de beschreven handicap kan gelden. De voetnoten, de indices en de bibliografie willen dit boek tot een handzaam naslagwerk maken.
De afwezigheid van een antiek concept handicap loopt als een rode draad door dit werk. Ik zal aantonen hoe bij ontstentenis van een dergelijk begrip mensen uit de oudheid minder in ‘hokjes’ werden geplaatst en vaker in het gemeenschapsleven van elke dag werden ingeschakeld. Al ben ik niet blind voor de fundamentele ervaring van ‘anders-zijn’ en de beperking die het lichaam ons kan opleggen.
In die zin balanceerde het leven van functiebeperkten in de oudheid voortdurend tussen integratie en uitsluiting: het vraagteken in de titel na het begrip ‘beperkt’ is in deze veelzeggend. En natuurlijk zal ook blijken dat de bronnen voor onze kennis van dit alles minder beperkt zijn dan wij vaak denken.
Beperkt. Gehandicapten in het Romeinse Rijk
Auteur: Christian Laes
Nederlands, paperback
Eerste druk
Verschenen bij Davidsfonds Uitgeverij (www.davidsfonds.be)
Afmetingen: 25 x 241 x 169 mm
Gewicht: 579 g
ISBN10 9059085248
ISBN13 9789059085244
Prijs: 29,95 euro
Een greep uit de inhoudstafel:
Conceptie, geboorte en de ‘cruciale’ eerste dagen
Overlevers? Gehandicapte baby’s in een regime van massale mortaliteit
Medici en ouders op zoek naar verklaringen
Biologische geboorte en sociale geboorte: een cruciaal interval?
Mentale en geestelijke handicaps: gek of gezond zijn?
De waanzin van keizer Caligula
Vier historische benaderingen van ‘mentale stoornissen’. Een uitweg uit de impasse?
Het Romeinse juridische denken: een ‘praktisch’ dossier
Op zoek naar leerstoornissen en intellectuele handicaps
Anekdotisch bewijsmateriaal over ‘mentale stoornissen’
De classificeringen van antieke geneesheren
Antieke ‘psychotherapie’
Christenen, duivels en bezetenheidBlindheid: ‘erger dan de dood?’
Homerus als ‘emblematische blinde’
Materiële omstandigheden
Theorie en praktijk van de antieke oftalmologie
Antieke auteurs over de oorzaken van blindheid
Blinden en slechtzienden in het dagelijkse leven
Blinden in denkbeelden en zegswijzen
Het christendom: sporen van verandering?Doof, stom en doofstom: een stil verhaal
De zoon van Croesus
Doofstom, stom, doof?
Medische en demografische verklaringen: oud en nieuw
Doofstommen in het Romeinse recht
Echo’s uit het dagelijkse leven
Beda Venerabilis en de christelijke visieSpraakgebreken: stamelende geschiedenis
Demosthenes: de emblematische stotteraar?
Oorzaken van spraakgebreken: de oudheid en nu
Op zoek naar gevallen
The Emperor’s Speech: Claudius als stotteraar
Antieke spraaktherapie
Mozes in de joodse en christelijke traditieMobiliteitshandicaps: geschiedenis van pijn en zwoegen
Philippus ii van Macedonië en andere ‘kreupele’ koningen
Mobiliteitshandicaps vroeger en nu: osteologie en demografie
Antieke geneesheren over misgroeiing, breuken en genezing
Een blik op het dagelijkse leven
De rol van het christendomFunctioneren en arbeid
Capabilities en de geluksindex: uitsluiting of inclusie?
Monsters en antifysiognomiek: een weg naar identiteitsvorming?
Een gebrek als politiek invectief: de (misprezen) oorlogsheld en de beschimpte politicusBasishoudingen
Een geschiedenis van lange duur, met weinig verandering?
Nieuwe wegen
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 28 november 2014. Bekijk het origineel.