In de Vaticaanse Tuinen wordt een standbeeld geplaatst van Galileo Galilei (1564-1642). Dat heeft Nicola Cabibbo, president van de Pauselijke Academie voor Wetenschappen, bekend gemaakt. De Kerk wil hiermee definitief een einde maken aan de “affaire Galilei”, aldus prof. Cabibbo, zelf nucleair fysicus. Galilei, de ‘vader van de moderne wetenschap’ werd ooit op gezag van de paus veroordeeld. Later kreeg hij eerherstel en tegenwoordig wordt hij door de Kerk beschouwd als een held van de menselijke vooruitgang. Het standbeeld komt vlak naast het gebouw te staan waar Galilei in 1633 werd opgesloten in afwachting van zijn proces. Het kunstwerk zal worden betaald met privégeld. Volgens prof. Cabibbo is de plaatsing van het beeld terecht, ook omdat Galilei in 1603 een van de oprichters was van de Lincei Academie, een voorloper van de huidige Pauselijke Academie voor Wetenschappen. In de Uffizi in Firenze (Florence) staat eveneens een standbeeld van Galilei.
Galilei werd op 15 februari 1564 geboren in Pisa als oudste zoon van Vincenzo Galilei. Deze was componist en schrijver van muziektheoretische boeken. Mogelijk was de vader ook lakenhandelaar. Het gezin had moeite om rond te komen. Galilei onderhield zijn leven lang broers en zusters. In 1574 woonde het gezin in Florence waar Galilei werd onderwezen in het klooster van Santa Maria van Vallombrosa. Galilei studeerde aan de universiteit van Pisa wiskunde en natuurkunde maar moest daarmee door geldgebrek na vier jaar stoppen. Buiten de universiteit om maakte hij kennis met de toegepaste wiskunde door de lessen van Ostilio Ricci. Deze bepaalde soortelijke massa’s en hield zich bezig met stromende en rustende vloeistoffen, waar Galilei’s eerste onderzoekingen over zouden gaan. Tegen de zin van zijn vader was hij van de medische naar de natuurfilosofische faculteit overgegaan. Groothertog Ferdinand wilde hem niet financieel steunen om zijn doctorstitel te halen.
Maar in 1589 werd hem op voorspraak van zijn beschermheer markies Guidobaldo del Monte een leerstoel wiskunde aangeboden in Pisa, die hij aannam. Naar verluidt had hij het hier niet zo naar zijn zin, hij ervoer geregeld onenigheden met collega’s, en het salaris was relatief laag (60 scudi per jaar). Daardoor moest hij bijlessen geven en studenten in huis nemen. In 1590 publiceerde hij zijn eerste boek De motu (De beweging). Hij nam in 1592 ontslag en trok weer in bij zijn ouders. Na enkele maanden werd hij door de universiteit van Padua aangenomen, waar hij tot 1610 als hoogleraar les gaf in meetkunde, mechanica en sterrenkunde. Hij zou het hier erg naar zijn zin hebben gehad, en het salaris lag aanzienlijk hoger, vooral ook door de bijlessen die hij gaf en de studenten die hij in huis nam.
Galilei is de vader van de moderne astronomie. Op grond van de waarnemingen van Jupiters manen en vooral Venus’ fasen kwam Galilei tot de conclusie dat de zon in het midden van ons zonnestelsel staat. Eerder dacht men, op grond van wat men zag en op grond van de geschriften van Plato, Aristoteles en later Ptolemaeus, dat de aarde in het middelpunt van het gehele universum stond, en dat de zon, de planeten en alle sterren om de aarde heen draaiden. Dit was ook de opvatting van de christelijke Kerken en met name van de rooms-katholieke Kerk. De nieuwe waarnemingen van Galilei waren in strijd met het toen gangbare geocentrische model van Claudius Ptolemaeus, terwijl ze wel verklaard konden worden met de heliocentrische theorie van Nicolaus Copernicus.
In 1610 publiceerde Galilei zijn waarnemingen met de telescoop van de maan, de sterrenhemel, de Melkweg en de manen van Jupiter in zijn Sterrenbode. Het jaar daarop kwam Galilei naar Rome om de Jezuïeten van het Collegio Romano de telescoop te demonstreren. Hij werd toen ook lid van de Accademia dei Lincei. Vanaf 1612 ontstond er verzet tegen Galileis bewijzen voor een Copernicaans, heliocentrisch zonnestelsel, dat vrijwel als ketterij werd beschouwd. Galilei kwam weer naar Rome, nu om zich te verdedigen. Kardinaal Bellarmino vermaande Galilei in 1616 de Copernicaanse theorie niet meer te verbreiden. In 1622 schreef Galilei zijn eerste boek Il saggiatore dat werd goedgekeurd en uitgegeven in 1623. In 1630 vroeg Galilei in Rome toestemming om zijn Dialogo uit te geven. Het verscheen in Florence in 1632. In oktober van dat jaar werd Galilei opgeroepen om te verschijnen voor de kerkelijke rechtbank in Rome.
Galilei zei dat zijn werk slechts een zuiver theoretische beschrijving inhield, en niet in conflict was met de godsdienst, die hijzelf ook aanhing. Hij meende juist te laten zien hoe doordacht het door God geschapene in elkaar zat. Toch werd Galilei gedwongen afstand te nemen van zijn ontdekkingen. Hij hield niet vast aan zijn opvattingen zoals voor hem Giordano Bruno, die in 1600 als ketter eindigde op de brandstapel op de Campo dei Fiori. Galilei werd in een kerkelijk proces wel veroordeeld tot levenslang huisarrest, van 1633 tot zijn dood in 1642. Overigens nam paus Urbanus VIII pas stappen nadat Galilei – op een verzoek van de paus tot verheldering van zijn standpunten – een satirische discussie had geschreven waarin een persoon die de officiële gezichtspunten van de kerk verwoordde werd voorgesteld als een dwaas. (1632, Dialogo di Galileo Galilei sopra i due Massimi Sistemi del Mondo Tolemaico e Copernicano – Tweegesprek van Galileo Galilei over de twee belangrijkste wereldsystemen, het Ptolemeïsche en Copernicaanse). In de dialoog verwoordde een zekere Simplicio – het oude standpunt van Aristoteles, Salviati de nieuwe ideeën. Sagredo was een meestal luisterende, moderne toehoorder).
In 1633 was Galilei al een oude man van 69 jaar. Men zegt dat hij na het vernemen van het vonnis de woorden Eppur si muove (en toch beweegt zij – namelijk de aarde om de zon) heeft geroepen. Dat is waarschijnlijk een fabeltje, maar hij was er ongetwijfeld van overtuigd dat de aarde in beweging was, en dat zijn vonnis daar niets aan kon veranderen. Het heliocentrisch wereldbeeld werd inderdaad door Johannes Kepler en Isaac Newton verder aannemelijk gemaakt. In 1992 sprak Paus Johannes Paulus II een excuus uit, waarmee Galileis naam eindelijk werd gezuiverd en Galilei zelfs werd erkend als gelovig mens. Hoewel hij een goed katholiek was, leefde Galileo echter officieel toch in zonde (ongehuwd) samen met Marina Gamba. Ze kregen twee dochters en een zoon. De dochters werden vanwege hun onwettige geboorte – niemand zou hen willen trouwen – naar het klooster San Matteo in Arcetri gestuurd.
http://www.natuurkunde.nl/artikelen/view.do?supportId=723638
Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 8 maart 2008 op het Romenieuws-archief.