De oudheid kent een revival, aldus Fik Meijer in de krant De Standaard. Opvallend is dat de mensen vooral belangstelling hebben voor Rome, en minder voor Griekenland. Rome spreekt meer tot de verbeelding. De Grieken hadden prachtige ideeën, maar zijn aan onderlinge verdeeldheid ten onder gegaan. Meijer is de auteur van populaire boeken zoals Gladiatoren, Wagenrennen, Vreemd volk, De oudheid is nog niet voorbij. Dit is maar een greep uit de recente productie van Fik Meijer, emeritus hoogleraar van de Universiteit van Amsterdam. Het succes van zijn boeken in het Nederlandse taalgebied is opmerkelijk – op dinsdag 2 december jl. kwamen in Leuven 320 mensen af op een lezing over zijn nieuwe boek, Bejubeld en verguisd. Helden en heldinnen in de oudheid (Athenaeum, Polak & Van Gennep, 392 blz., 19,95 euro).
Meijer (66) kon er nooit van verdacht worden dat hij zich opsloot in een ivoren toren. Hij paart zijn wetenschappelijke bagage aan een vlotte pen – iets wat niet vanzelfsprekend is. Schrijven voor het grote publiek vindt hij nodig, ‘niet zozeer om mensen iets te leren, maar om hen te informeren: dat is belangrijk voor een samenleving die een band met het verleden heeft’. Wetenschappelijke nauwkeurigheid is belangrijk, maar af en toe is het nodig om een stelling in te nemen die begrijpelijk is voor het grote publiek. Zelf voelt hij zich met het ouder worden vrijer tegenover zijn vakgebied.
Als je ouder bent, durf je meer. Je voelt ook geen collega’s meer die over je schouder meekijken. Ik kijk nu onafhankelijker tegen de dingen aan. Over het algemeen durft men nu ook meer te kijken vanuit het heden naar het verleden. Men stelt maatschappelijke vragen van nu aan de oudheid. Vanuit die optiek heb ik Vreemd volk geschreven, over integratie en discriminatie in de Grieks-Romeinse wereld.
De oudheid is weer helemaal in, aldus Meijer. Opvallend is dat de mensen vooral belangstelling hebben voor Rome, en minder voor Griekenland. Vroeger, in de jaren ’60-’70, was er vooral aandacht voor maatschappelijke problemen. Nu groeit er een generatie op die geïnteresseerd is in macht. De mensen hebben belangstelling voor grote staten als de VS en China, en vandaar worden snel parallellen gezocht met het Romeinse Rijk. Ook kan je zeggen dat de Romeinen de eerste waren die Europa verenigden. Rome spreekt meer tot de verbeelding. De Grieken hadden prachtige ideeën, maar zijn aan onderlinge verdeeldheid ten onder gegaan. Dat heeft ook gevolgen voor onze kennis van grote figuren uit de oudheid. ‘Caesar is heel bekend. Maar Pericles, de staatsman die Athene tot zijn hoogste bloei bracht, kent bijna niemand, hoewel die minstens even interessant is.
Waarom staat de oudheid nu zo in de belangstelling? Volgens Meijer heeft de film Gladiator uit 2000 daar veel mee te maken. Die heeft bij veel mensen de belangstelling voor de oudheid gewekt. Films kunnen overigens ook op Meijers interesse rekenen. In de jaren ’50 en ’60 was er al een golf van films over de antieke wereld geweest (Ben Hur, Spartacus, Cleopatra), en in het spoor van Gladiator volgden ook een rist films – zonder dat Meijer daar enthousiast over is. Troy en Alexander the Great waren gewoon slecht.’ Gladiator was geen historisch betrouwbare film maar er zat tenminste een goed verhaal in. Ook de Britse prestigieuze tv-serie Rome past naadloos in de revival van de oudheid.
Achilles, de hoofdfiguur in Troy, Spartacus, Alexander de Grote, het zijn helden die in Meijers nieuwe boek aan bod komen. Hoe is hij bij zijn onderwerp gekomen? In 2004 werd in Nederland de grootste Nederlander verkozen – dat werd bijna Pim Fortuyn. Het is me toen opgevallen hoe appels met peren werden vergeleken: vader des vaderlands Willem van Oranje met de schilder Vincent van Gogh, de humanist Erasmus met de zeeheld Michiel De Ruyter – allemaal in een of andere vorm ‘helden’. Ik ben toen in de dikke Van Dale gaan natrekken wat er over het woord “held, gezegd werd. De eerste betekenis was “krijgsman die door moed uitblinkt,. Het begrip evolueert vervolgens naar een titel voor mensen die zich voor de staat of de samenleving hebben ingezet. Je hebt ook “sporthelden” of zelfs tot een “pantoffelheld”.
Helden zijn in de Grieks-Romeinse wereld alomtegenwoordig: de Homerische helden zijn zo’n beetje het archetype van de krijgsheld. Maar de oudheid kende ook haar civiele helden. Ik wilde laten zien hoe ook in de antieke wereld het begrip evolueerde, hoe heldendom oorspronkelijk alleen met oorlog en strijd werd geassocieerd, hoe de maatschappelijke evoluties ook civiele helden creëerden. Meijers vlotte pen staat garant voor aangename en interessante lectuur. Alleen: iemand voor wie de oudheid geen wit vlak is, zal bij bepaalde helden op zijn honger blijven. Van een bekende figuur als Achilles vertelt Meijer gewoon het verhaal zonder dat hij er veel aan toevoegt. Soms geeft hij wel heel lange citaten van antieke auteurs, die weinig aan het thema bijdragen.
Wie is Fik Meijers favoriete antieke held? Hij heeft zelf geen voorkeur, maar wel veel sympathie voor Hypatia, een Griekse filosofe uit Alexandrië – en een van de weinige vrouwelijke helden uit de oudheid. Toen het christendom steeds meer invloed kreeg, verdedigde zij de waarden van de Grieks-Romeinse cultuur en filosofie. In 415 werd zij om het leven gebracht door fanatieke conservatieve christenen. Zij werd vermoord om het vrije woord. Helden horen bij de oudheid – maar kent onze tijd ook nog helden? Dat is een moeilijke,’ meent Meijer. Onze samenleving zegt veeleer “doe gewoon, dat is al gek genoeg”. Je onderscheiden in je taak wordt als een normale zaak gezien.
Meijer herinnert zich hoe Nelson Mandela in 1994 een eredoctoraat kreeg. Een golf van ontroering ging door de omstaanders toen hij op straat voorbijkwam. Hij is misschien een held van onze tijd – maar zou dat als verdediger van de onderdrukten in Rome niet geweest zijn. ‘Civiel heldendom is afhankelijk van de maatstaven in de samenleving. Iemand als Spartacus werd in Rome verguisd, terwijl hij in onze tijd geldt als een held en een voorvechter van de slaven. Helden sterven uit – misschien waren de sporthelden de laatste exemplaren. Fik Meijer blijkt een wielerkenner te zijn: Wim van Est, Stan Ockers, Lucien Van Impe, dat waren nog helden. Maar de afstand is verdwenen: sportlui zijn vedetten geworden. Misschien was jullie Johan Museeuw de laatste sportheld. Tot hij van zijn voetstuk viel.
(Bron: De Standaard)
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 12 december 2008. Bekijk het origineel.