Het wordt een belangrijke week voor Rome want morgen beginnen een reeks festiviteiten rond de publieke opening van alweer een nieuw museum, niet het laatste dat de komende 12 maanden in Rome de deuren zal openen. We hebben het al eerder gehad over het Museo Nazionale delle Arti del XXI Secolo (MAXXI), het Nationaal Museum voor Kunsten uit de 21ste eeuw. Het museum is eigenlijk al een hele tijd klaar, kende in oktober vorig jaar een officiële opening en liet het Romeinse publiek een maand later reeds beperkt kennismaken met de nieuwe parel. De belangstelling van de Romeinen voor het MAXXI blijkt echter zodanig groot dat niets aan het toeval werd overgelaten en de openingsdatum voor het grote publiek steeds maar werd opgeschoven. Maar de komende dagen is het dan zover. En dat de belangstelling zich ook buiten Rome manifesteert mag duidelijk zijn. Op een persconferentie morgen worden meer dan 1.000 nationale en internationale journalisten verwacht.
Op 28 mei houden de prominenten (met ondermeer de Italiaanse president Napolitano en een greep uit een aantal wereldwijd bekende architecten, waaronder natuurlijk MAXXI-ontwerpster Zaha Hadid) voor een select publiek nog maar eens een feestje, de dag nadien worden 15.000 mensen uitgenodigd om de publieke openingsparty mee te maken (dat kon gratis mits registratie via de website van het museum en alle beschikbare kaarten waren op amper 7 uur tijd de deur uit) en vanaf volgende zondag 30 mei is iedereen welkom om het nieuwe museum te bezoeken. Al zal het de eerste dagen zeker koppen lopen zijn. Het museum is een nieuwe architectonische realisatie van de wereldvermaarde toparchitecte Zaha Hadid. De bouw van het MAXXI, een gebouw met een oppervlakte van bijna 30.000 m2, heeft ongeveer 150 miljoen euro gekost. Het streefdoel is dat er aanvankelijk 200.000 en op vrij korte termijn 400.000 mensen per jaar het museum zullen bezoeken.
Lucio Fontana, Andy Warhol, Piero Manzoni, Gilbert & George, Gerard Richter, Mario Merz, Giovanni Anselmo, Alighiero Boetti, Giulio Paolini, Gino De Dominicis, de Ferrari-collectie met werken van Marcel Duchamp, Patrick Ruff, Charles Avery, Matthew Barney,… het zijn slechts enkele grote namen van de hedendaagse kunst die het MAXXI de komende weken zal tonen. Ook ‘The Stolen Paradise’, een installatie van ontwerpbureau West8 uit het Nederlandse Rotterdam zal tijdens de opening te bekijken zijn. Het nieuwe museum zal in de toekomst nauw samenwerken het de MACRO-musea, Palexpo en het Auditorium (Parco della Musica). Ook met het bekende Romeinse modehuis Fendi werd een overeenkomst afgesloten. De Stichting Musica per Roma maakt samen met de bezoekers een muzikale reis doorheen het nieuwe museum. De eerste productie van het museum is SPAZIO, een thematische verzameling van kunst en architectuur, goed voor 90 kunstwerken (Alighiero Boetti, Anish Kapoor, William Kentridge, Sol Lewitt, Giuseppe Penone, Toderi, Francesco Vezzoli), gecombineerd met de visie van tien internationale toparchitecten. Voorlopig te bekijken tot 30 juni.
Het MAXXI is het eerste nationale museum voor moderne kunst van Italië. Het enorme complex, een parel van moderne architectuur, omvat bijna 30.000 m2 en is geïntegreerd in een voormalige kazerne. Het ontwerp dateert reeds van 1998, toen het bureau Zaha Hadid Architects in een internationale competitie maar liefst 273 concurrenten – waaronder talrijke toparchitecten – achter zich liet. Het plan is vervolgens verder uitgewerkt en gebouwd in samenwerking met het Romeinse bureau Studio Croci en Associati. Het complex is nu eindelijk klaar om de grote massa te ontvangen. Die staat zonder enige twijfel klaar want de Romeinen zijn erg nieuwsgierig naar hun nieuwe museum. De eerste bezoekers tijdens vooropeningen in november stonden alvast sprakeloos. Het wil al iets zeggen wanneer je een Romein enkele minuten kan doen zwijgen.
Architecte Zaha Hadid ziet het gebouw niet zozeer als een object, maar liever als een soort wereld, bevolkt met eigen leven. De gekromde en hellende betonnen wanden kunnen zowel aan de binnen- als de buitenzijde worden voorzien worden van spectaculaire projecties, muurschilderingen en lichtinstallaties, iets wat eind vorig jaar al veel bezoekers verbijsterd deed rondkijken. Interieur en exterieur lopen als het ware in elkaar over. De vloeiende en schijnbaar bewegende ruimtes van het museum bieden volgens de architecte enorme mogelijkheden om interessante dingen te doen tussen de toekomstige tentoongestelde objecten en het gebouw. Keren steeds terug: glanzend zwarte muren en afgeborsteld staal, verweven met telkens drie tinten: wit, grijs en zwart. Dat lijkt somber en saai maar dat is het niet. Ook drie bouwmaterialen duiken steeds weer op: staal, glas en beton, maar dan niet in stukken en brokken maar als een reusachtige monoliet, zonder zichtbare externe verbindingen, die een eigen leven lijkt te leiden.
De tentoonstellingsruimtes en diverse functies, het interieur en de buitenwanden, lijken in elkaar over te vloeien, volgens een compleet nieuwe museale organisatie. Alleen al die benadering, dit breken met tradities, is spectaculair. Hadid roept kraters en afgronden op, steile hellingen en verzonken valleien, soms klassiek, dan weer futuristisch. De subtiele niveauverschillen, loopbruggen en duizelingwekkende trapconstructies vormen schakelingen in een ingenieus netwerk. Dat allemaal om de bezoeker te plezieren en een bijzondere esthetische ervaring te bezorgen. Maar wordt het museum op deze manier niet zelf het ultieme kunstwerk? Zaha Hadid: “Naar kunst kijken is al lang geen statisch gegeven meer. Het is een excursie, een ontdekkingstocht door een ruimte. Niet alleen de perceptie is veranderd, ook de kunst zelf. Mediakunst, installaties en artistieke clusters geven de toon aan. Ik vind dat architectuur de kunst moet verhevigen, net zoals ooit de barokke bouwkunst dat met veel verve heeft gedaan. Daar vind je hier in Rome talrijke voorbeelden van”.
Het MAXXI kenmerkt zich door grote overhellende wanden, steile hellingbanen en extreme uitkragingen. Zaha Hadid liet haar meest complexe vormentaal los op het nieuwe museum. Het gebouw lijkt soms te zweven en is opgetrokken met schuin hellende buitenmuren met daartussen betonnen boulevards die elkaar overlappen of zich nogmaals vertakken of met elkaar verweven. De binnenruimte is enorm en doet soms denken aan een ruimteschip of een laboratorium uit een verre toekomst. Dergelijke architectuur is tot nog toe ongezien in Rome, al zijn er nog zeer spectaculaire architectuurprojecten op til in Rome, zoals het nieuwe congrescentrum La Nuvola van Massimiliano Fuksas. De realisatie van het MAXXI was dan ook geen sinecure. Hadid moest uit haar staf 300 ingenieurs-architecten inschakelen om het geheel tot een goed einde te brengen.
Toen Zaha Hadid 10 jaar oud was maakte ze met haar Iraanse ouders een reis door Italië. Ook in Rome werd halt gehouden. De architecte herinnert zich hoe verbijsterd ze was door de geschiedenis en de schoonheid van de stad. Later, toen ze reeds architectuur studeerde in Londen, kreeg ze de kans om vaker naar Rome te reizen, op bezoek bij haar broer die daar toen woonde. Ze raakte steeds meer onder de indruk van de stad, die vaak een of andere rol speelde in haar carrière. Maar een project had ze er nog nooit gehad. Tot in 1998, toen ze al meer dan goed op weg was naar de wereldberoemdheid, van een adviseur het nieuws te horen kreeg dat de stad een architect zocht voor een nieuw, modern museum. Ze dacht eerst nog dat het een grapje was maar haar droom om in Rome effectief iets te kunnen bouwen ging in vervulling. De rest is geschiedenis.
De terreinen van de vroegere Montello-kazerne bevinden zich in de Romeinse wijk Flaminio, waar vroeger veel militaire kazernes voor bedrijvigheid zorgden, maar die nu stilaan een steeds grotere culturele invulling krijgen. De Via Guido Reni is vandaag nog een vrij rustige straat, een aanzienlijk stuk verwijderd van het historische centrum. Zolang je er niet vlak voor staat is het MAXXI-complex zeker niet prominent aanwez
ig in het straatbeeld. Het complex lijkt zich een beetje te verstoppen, al hangt het er maar van af langs waar je het nadert. Een benadering langs de andere zijde, langs de Via Masaccio, toont bijvoorbeeld een gans andere kijk op het gebouw. Eenmaal het stalen hek door zou je nog even kritisch commentaar kunnen geven op de grillige, met glas en staal doorweven brok beton, maar zodra je binnenstapt vallen de monden stil. Het enorme complex, kriskras doorweven met golvende trappen, afgesplitste bruggen en zwevende platforms, bezorgt je al snel een stijve nek van het rondkijken. Het geheel lijkt soms wel op een futuristische versie van Harry Potter’s schoolgebouw. De ontvangstruimte van het museum, met de speciale loketten, is een kunstwerk op zich.
Ook op bouwtechnisch vlak en op het gebied van domotica. Gordijnen, panelen, roosters en lichtfilters worden computergestuurd, reageren op de zon en zorgen in alle omstandigheden voor de meest ideale belichting en achtergrondverlichting. Dat snufje keert terug in het hele gebouw, waardoor elk kunstwerk altijd op de best mogelijke manier verlicht zal zijn, of de verlichting krijgt die de kunstenaar specifieert. Het nieuwe gebouw is verbonden met een gedeelte van de oude, gerestaureerde kazerne en ook die overgang is spectaculair uitgevoerd. 150 miljoen euro, ze moeten ergens voor hebben gediend. De witte harsvloer is bijna altijd hellend, ofwel loop je lichtjes bergop ofwel naar omlaag, maar eender waar je loopt langs de vele sierlijke hellingen, je hebt bijna altijd direct uitzicht op de begane grond. Zwevende bruggen en gebogen paden verbinden alles met elkaar. Het gebouw beschikt voorts over een grote vrachtlift voor het transport van de kunstwerken. Ook de toiletten ademen dezelfde designsfeer en in het auditorium bevinden zich zwarte, elegante en in elkaar grijpende geometrische fauteuils. De kantoren, dienstenruimtes en een restaurant worden bewust weggehouden van het tentoonstellingsgedeelte en werden uitgebouwd op de site van de gerestaureerde voormalige kazerne.
Het museum zal uit twee afdelingen bestaan: één gewijd aan hedendaagse kunst (MAXXI Arte), en één gewijd aan de Italiaanse architectuur (MAXXI Architectuur), zowel uit de jaren 1900 als hedendaagse. In het gebouw worden verschillende tentoonstellingszones voorzien die elkaar overlappen en kruisen, waardoor de complexe indeling van het gebouw moet zorgen voor een unieke, haast doolhofachtige reis doorheen de wereld van moderne kunst. De verhouding tussen kunst en architectuur zal netjes worden verdeeld. De bevordering van de architectuur en hedendaagse kunst, de primaire doelstelling van het mueum, was al eerder begonnen in voormalige militaire gebouwen, waar tentoonstellingen en bijeenkomsten werden gehouden door de DARC (Direzione generale per l’Architettura el’Arte Contemporanee), die zich ook bezighoudt met het archiveren en catalogeren van moderne kunst en architectuur.
Zo bevat de vaste collectie van het archief van de architecten van de twintigste eeuw op dit moment ondermeer de fondsen Carlo Scarpa (31.400 stuks), Aldo Rossi (1.000 ontwerpen, vele documenten en foto’s, video-en audiocassettes) Vittorio De FeO (2.917 tekeningen, 31 notaboeken, 248 dozen met foto’s en dia’s), Sergio Musmeci (1.500 tekeningen, talrijke sets met lesmateriaal en Enrico Del Debbio (44.000 tekeningen). Om maar te zeggen dat archivering van deze materie een complex en tijdrovend werk is en nog zal zijn. De collectie zal immers nog worden uitgebreid door donaties van andere ontwerpers. Het is zelfs de bedoeling niet alleen tekeningen, ontwerpen en foto’s te archiveren, maar ook een collectie aan te leggen van de favoriete materialen van de architect in kwestie. Momenteel bevindt het archief zich in het Museo Andersen, een paar honderd meter van het MAXXI-gebouw. Het gebouw bevat tevens een auditorium, een bibliotheek, een boekenwinkel met veel aandacht voor lectuur over architectuur, design en interieurs, een cafetaria annex restaurant en een laboratorium. De kathedraalachtige zalen zijn groot maar hebben weinig kleur. Dat blijkt bewust gedaan te zijn om een respectvol, bezadigd kader te krijgen voor de kunstwerken die er worden tentoongesteld. Zaha Hadid heeft een duidelijke poging gedaan om het museum Romeinse toetsjes te geven, zoals de onverwachte romaanse doorgangen die soms in het gebouw opduiken.
Zaha Hadid (geboren op 31 oktober 1950) is een Britse architecte van Iraakse afkomst. Zij studeerde wiskunde aan de Amerikaanse universiteit in Beiroet en kreeg vervolgens een opleiding bij de Architectural Association (AA) in London. Na haar studies werkte ze bij het Office for Metropolitan Architecture (OMA) van architect Rem Koolhaas. Hadid beschouwt OMA-oprichters Koolhaas en Elia Zenghelis als cruciale leermeesters. Ook ging ze zelf doceren aan de AA. In 1980 begint ze haar eigen bureau. Haar doorbraak kwam in 1983, toen Hadid met een serie schilderijen de strijd voor het ontwerp van de Peak Leisure Club in Hong Kong won. Ze maakte een voorstelling van gebouwen op een berghelling die niet volgens de wetten van de zwaartekracht waren georganiseerd, maar hun plaats leken te hebben gevonden door een aardbeving. De gebouwen stonden schots en scheef en kriskras door elkaar heen. De schilderijen vertolkten een wereld die in de werkelijkheid niet te realiseren is en kenmerkten een overgang in de moderne architectuur. In haar schilderijen stelt de ‘diva van de architectuur’ een gebouwde wereld voor, waarin de hoekige en regelmatige contouren uit de werkelijkheid zijn vervangen door dynamische en onconventionele vormen en composities. Deze komen ook terug in haar architectuur, zoals de Vitra brandweerkazerne en het Rosenthal Center. In 2004 won ze als eerste vrouw de befaamde Pritzker-prize, zowat de Nobelprijs voor Architectuur. Die prijs plaatste haar meteen naast grote namen als Frank O. Gehry, Aldo Rossi, Alvaro Siza, Rafael Moneo, Norman Foster of de Nederlander Rem Koolhaas.
Nog altijd lijkt Hadid zelf beroemder dan haar gebouwen, maar sinds de eeuwwisseling krijgt ze steeds meer grote en prestigieuze opdrachten. Ze ontwierp de Mind Zone voor het Millennium Dome (1999) in Londen en het Rosenthal Center for Contemporary Art (2003) in Cincinnatti (VS). Een ander beroemd bouwwerk is de Bergisel skischans (2002) bij Innsbruck in Oostenrijk. De schans is ‘de vinger die de lucht in aanraking brengt met de grond’. Het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen heeft vorig jaar een ontwerp van Zaha Hadid Architects gekozen voor het nieuwe Havenhuis, dat aan het noorden van het Kattendijkdok moet komen. Het plan omvat een bovenbouw in de vorm van een diamant, die bovenop de bestaande en beschermde brandweerkazerne aan Kaai 63 wordt geplaatst. Ook haar ontwerp voor het nieuwe Museo del Mediterraneo in Reggio Calabria is zonder meer grensverleggend.
MAXXI
Via Guido Reni 4a, 00196 Roma
tel. 06 3210181
fax 06 32101829
www.fondazionemaxxi.it
www.zaha-hadid.com
AFMETINGEN
Buitenruimte: 19.640 m²
Interieur: 21.200 m²
Tentoonstellingsruimte: 10.000 m²
Auditorium, bibliotheek, mediatheek, cafetaria, restaurant, administratie): 6.000 m²
MAXXI Arte: 4.077 m²
MAXXI Architecture: 1.935 m²
Totaal volume: 113.000 m3
Maximale hoogte: 22,90 m
Totale kostprijs: 150 miljoen euro
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 26 mei 2010. Bekijk het origineel.