Een nieuwe uitgave van het verzamelde
werk van de stoïcijnse filosoof Epictetus
Atheneum Boekhandel lanceerde een nieuwe uitgave met het verzamelde werk van Epictetus (50 tot ca. 130 of 135), de stoïcijnse filosoof die samen met Romeinse filosofen zoals Seneca en Marcus Aurelius behoort tot de leidende figuren in de stoïsche filosofie in de eerste eeuwen na Christus. Epictetus is wellicht de minst bekende, maar zeker niet de minst belangrijke. De nieuwe uitgave wordt ingeleid door de vertalers Gerard Boter en Rob Brouwer.
In deze editie zijn alle overgeleverde teksten van Epictetus in één band opgenomen: de Colleges, de fragmenten en het Handboekje. Het is uiteraard niet de eerste keer dat deze klassieken in het Nederlands verschijnen, maar het werk van Epictetus is interessant genoeg om nog eens even de aandacht te vestigen op deze vernieuwde editie. De vertalers hebben ze voorzien van een inleiding, samenvattingen en aantekeningen.
Epictetus’ filosofie bevat praktische lessen voor het dagelijks leven, ook voor mensen van nu. Epictetus brengt een strikte tweedeling aan tussen wat wel en niet in onze macht ligt. Een mens heeft macht over zijn houding ten opzichte van wat hem overkomt, maar niet over wát hem overkomt.
Gezondheid, aanzien, rijkdom: maak je er niet druk om en neem het zoals het komt. Deze levenshouding leidt tot volmaakte vrijheid en geluk. De Stoa of het stoïcisme is een filosofische stroming die omstreeks 300 v.Chr. begon in Griekenland en behoort tot de hellenistische filosofieën. De Stoa was vooral in het Romeinse rijk erg populair.
Epictetus was een Griekse slaaf die in het jaar 50 geboren werd in Hiërapolis, vlakbij Pamukkale. Hiërapolis en Pamukkale zijn vandaag twee archeologische vindplaatsen ten noorden van Denizli in Turkije. Beide sites zijn opgenomen op de Unesco Werelderfgoeddlijst. Pamukkale is ook een bekende toeristische trekpleister.
De jonge Epictetus werd als slaaf verkocht aan Epaphroditus, de secretaris van keizer Nero, en kwam zo ongewild in de hogere kringen van Rome terecht. Epictetus is dan ook geen echte naam, het betekent ‘verworven’ of ‘verkregen’.
Aanvankelijk had de knaap het niet gemakkelijk. Hij werd naar verluidt zelfs kreupel geslagen door zijn meester. Andere bronnen melden dat hij al sinds jonge leeftijd gedeeltelijk verlamd was aan één been. Zeker weten we het niet.
Zijn intelligentie werd echter snel opgemerkt en de jonge slaaf kreeg zelfs toestemming om een cursus filosofie te volgen bij Musonius Rufus, een Romeinse senator en stoïsche filosoof die met tussenpozen onderwees in Rome. Na de dood van Nero in 68 kreeg Epictetus de vrijheid en begon hij zelf lessen te geven in Rome.
Het verdere verloop van zijn leven is niet volledig gedocumenteerd. Waarschijnlijk verdween Epictetus in 89 of 93 uit Rome, dit vanwege het edict van keizer Domitianus die alle filosofen uit Rome verbande.
Alleszins wordt Epictetus later gesignaleerd in Nikopolis (Noordwest-Griekenland), waar hij de filosofie van de Stoa onderwijst in een door hem gestichte school. Van daaruit kreeg hij grote faam. Keizer Hadrianus was met hem bevriend, en de keizer-filosoof Marcus Aurelius verwijst in zijn werk vaak naar hem.
Epictetus schreef zelf niet, hij gaf uitsluitend les. Arrianus, één van zijn slimste studenten en een bewonderaar, maakte echter vele aantekeningen en heeft daarmee uiteindelijk acht boeken met leergesprekken (Dissertationes) samengesteld. Van die boeken zijn er vier bewaard gebleven.
Arrianus slaagde erin ze in omloop te brengen, in twee edities zelfs, een uitgebreide en een bondige samenvatting. Van deze laatste zijn zelfs meer dan honderd manuscripten bewaard gebleven. Het zegt wel iets over de populariteit van Epictetus die, ook in de eeuwen dat er nog geen boekdrukkunst bestond, is blijven voortduren.
Arrianus stelde ook het Handboekje (Encheiridion) samen: een verzameling met 53 citaten van Epictetus. De praktische adviezen die hierin worden gegeven, worden ook nu nog de moeite waard gevonden. We geven er hierna ter vermaak enkele mee. Ten slotte zijn van Epictetus ook nog enkele fragmentarische teksten bewaard gebleven.
Lucius Flavius Arrianus (of Arrianos) werd zelf ook bekend als de schrijver van de Anabasis Alexandri, de belangrijkste antieke bron over het leven en de veldtochten van Alexander de Grote. Voor dat werk kon Arrianus beschikken over de beste (overgeleverde) antieke bron over Alexander de Grote, namelijk het ooggetuigenverslag van Ptolemaeus, de veldheer van Alexander.
De bekendste afbeelding van Epictetus toont een oudere man die aan tafel zit en schrijft terwijl op zijn rechterbeen een kruk ligt – hij was wel degelijk kreupel – rechts staat zijn aardewerken olielamp.
De anekdote over die lamp zit in vier regels ook in dit verzameld werk. Op zekere dag wordt ze gestolen. Epictetus: “Maar de prijs voor die lamp was hoog; in ruil voor een lamp werd hij een dief; in ruil voor een lamp werd hij een onbetrouwbaar mens, (…) Dat was het voordeel dat hij ervan dacht te hebben.”
Staat ‘stoïcijns’ voor ‘onaangedaan’, ‘gelijkmoedig’, ‘gelaten’? Neen, het is een activiteit, zegt Epictetus, je moet niet verlangen dat de dingen gebeuren zoals jij wilt dat ze gebeuren, maar je moet de dingen willen zoals ze gebeuren.
ENKELE CITATEN VAN EPICTETUS
* Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt.
* Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken.
* Wie een goede schoonzoon heeft, vindt een zoon; wie een slechte schoonzoon heeft, verliest een dochter.
* Mensen raken niet van streek door de gebeurtenissen, maar door de manier waarop ze tegen die gebeurtenissen aankijken.
* Zoek het goede niet buiten u: zoek het in uzelf of vindt het nooit.
* Verschans u in tevredenheid want dat is een onneembare vesting.
* Niet de dingen zelf brengen de mensen in verwarring, maar hun meningen over de dingen.
* Wanneer u een rol op u neemt die boven uw macht ligt, dan zult u deze niet alleen slecht spelen, maar gaat u bovendien voorbij aan de rol die u wel had kunnen vervullen.
* Als iemand zich ongelukkig voelt, laat hij dan beseffen, dat dit alleen door hemzelf komt.
* Wat de mens in verwarring brengt zijn geen feiten, maar de dogmatische meningen over de feiten.
Epictetus. Vrij en onkwetsbaar. Verzameld werk
Vertaald door Gerard Boter en Rob Brouwer
Afmetingen: 22,3 x 14,8 x 4,2 cm
Aantal pagina’s: 461
Uitgever: Athenaeum
EAN 9789025312008
NUR code 683
Prijs: 24,99 euro
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 16 mei 2020. Bekijk het origineel.