Regelmatig krijgen we een vraag over de Santa Maria in Trastevere, één van de mooiste en oudste kerken van Rome. Over deze basilica, de geschiedenis ervan en de vele bezienswaardigheden in het gebouw, valt echter zoveel te vertellen dat vijftien opeenvolgende nieuwsbrieven wellicht niet voldoende zouden zijn.
Dat zou wat teveel van het goede zijn. Daarom brengen we in verschillende afleveringen, gespreid in de tijd, nu en dan een bijdrage over een aantal opmerkelijke aspecten of bijzondere bezienswaardigheden van deze kerk. Vandaag deel V.
Een eerste kijkje in de Santa Maria in Trastevere
Nadat we in eerdere bijdragen konden kennismaken met de mooie basilica Santa Maria in Trastevere en te weten kwamen hoe deze kerk ontstond, is het nu tijd om een eerste algemeen kijkje te nemen in het gebouw. In volgende bijdragen zullen geleidelijk een heleboel opvallende en interessante zaken uit deze kerk afzonderlijk aan bod komen. Zoals gezegd: dit is een Romeinse bezienswaardigheid waarover heel veel te vertellen valt.
Het interieur van de Santa Maria in Trastevere dateert uit 1148 en is indrukwekkend. Voor velen is de eerste kennismaking met deze sierlijke omgeving zelfs onvergetelijk. Ze laat een zodanig sterke indruk na dat je die niet meer snel vergeet.
Het gebruik van klassieke fragmenten als consoles of kraagstenen in het hoofdgestel en het hoofdgestel zelf in plaats van bogen, doen denken aan andere vroeg-christelijke basilica’s zoals de San Lorenzo fuori le Mura en de Santa Maria Maggiore.
De 24 antieke zuilen van verschillende origine zijn vervaardigd uit bruin graniet en hebben Ionische en Korinthische antieke kapitelen die oorspronkelijk het balkwerk van een Isistempel hebben ondersteund.
Men kan dit opmaken uit de Isis- en Serapiskopjes op de voluten van de kapitelen die afkomstig zijn uit de aan de Egyptische godin gewijde tempel. Let bijvoorbeeld op het kapiteel van de derde pijler rechts, en van de vijfde en zesde links.
Een voluut is een krul- of spiraalvormige versiering die kenmerkend is voor het kapiteel van een Ionische zuil. Kapitelen met een dergelijke versiering worden voluutkapiteel of krulkapiteel genoemd. De naam is afgeleid van het Latijnse woord voluta, wat boekrol betekent.
In de renaissance en de barok werden voluten ook wel als decoratie op de hoeken van topgevels en op kraagstenen gebruikt. In de rococo kwamen er ook C- en S-vormige voluten voor. Deze werden doorgaans gebruikt als decoratie-elementen op muren en plafonds.
Paus Pius IX (1846-1878) heeft in 1865 sommige van die Romeinse (en dus in zijn ogen heidense) figuurtjes laten weghalen, hij vond dat afgoderij die niet thuishoorde in een kerk. Ze werden duidelijk hardhandig afgebroken.
Dat (sommige) van de zuilen in het interieur van de basilica uit de Thermen van Caracalla komen zoals weleens in reisgidsen wordt vermeld, is mogelijk maar niet erg waarschijnlijk.
Wanneer je de basiliek Santa Maria in Trastevere door de rechterzijdeur binnenstapt, zie je in het gangetje tegen de linkermuur, een gedenkplaat die het dogma van Maria’s Hemelvaart in herinnering brengt.
Dit dogma werd op 1 november van het heilig jaar 1950 afgekondigd door paus Pius XII (1939–1958).
De uitzonderlijke kroonlijst onder het mozaïek en de fries bestaat net als de consoles uit antieke fragmenten van verschillende oorsprong.
In de middenbeuk en de zijbeuken bevonden zich oorspronkelijk slechts enkele hoge en smalle vensters, maar tijdens de negentiende eeuw werden de grote openingen aangebracht die schril afsteken tegen de twaalfde-eeuwse architectuur.
Dat geldt ook voor het nochtans erg mooie plafond dat in 1617 werd geplaatst naar een tekening van Domenichino (1581-1641). Die schilderde ook het middenstuk dat de ‘Tenhemelopneming’ toont.
De vloer was oorspronkelijk een dertiende-eeuwse opus sectile . Bij deze techniek, die al populair was in het oude Rome, werd de decoratie op een plaat uitgesneden en daarna op een marmeren ondergrond gelegd.
Vervolgens werd de omtrek ingesneden en de figuur in het marmer uitgehakt. De aldus ontstane ruimte werd opgevuld met marmer van verschillende kleuren, al werd ook weleens glas of parelmoer gebruikt.
De vloer van de Santa Maria in Trastevere werd omstreeks 1870 grotendeels herlegd waarbij gebruik werd gemaakt van het oude materiaal. Enkel vóór het altaar ligt nog een oorspronkelijk deel, zodat men zich nog enigszins kan inbeelden hoe de kerkvloer er vroeger uitzag.
Op het einde van de indrukwekkende middenbeuk, dus de kant van het hoofdaltaar, zien we twee enorme granieten zuilen die de voorste triomfboog dragen.
Onder het zeer oude marmeren hoogaltaar zien we de vergulde afdekking van de confessio waar zich de relikwieën van verschillende martelaren bevinden. Het presbyterium wordt afgesloten door een marmeren omheining.
De transenna zijn modern, de plutei daarentegen zijn antiek cosmatenwerk zoals ook de paaskandelaar. Een transenna is een stenen, marmeren of metalen plaat met openingen erin, dikwijls gebeeldhouwd, die samen een decoratief geheel vormen.
Ze werden verticaal opgesteld om plaatsen of objecten af te schermen, bijvoorbeeld als koorhek of rondom het graf of de relieken van een heilige.
Rechts staat op de verticale wand de aanduiding ‘fons olei’ (zie deel IV in deze reeks) en eronder wordt op de vloer de plaats aangeduid waar de fameuze oliebron zou gespoten hebben.
Van de cathedra dateren enkel de armen uit de twaalfde eeuw. Het baldakijn boven het hoogaltaar dat op vier fraaie porfieren zuilen rust, is modern en werd uitgevoerd door Virginio Vespignani (1808-1882).
Hij maakte ook het baldakijn boven het hoogaltaar in de San Pietro in Vincoli en de vierkante Porta San Pancrazio op de Gianicoloheuvel.
In de volgende bijdragen over de Santa Maria in Trastevere zullen we geleidelijk aan kennismaken met de echte geheimen en verrassingen van deze unieke basilica.
Het enige wat je nu alvast zeker moet onthouden: als je deze kerk nog nooit eerder hebt bezocht, zet ze dan zeker op je lijstje bij een volgend bezoek aan Rome.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 1 juni 2021. Bekijk het origineel.