Een tijd geleden kon je lezen dat de Curia Iulia op het Forum Romanum tegenwoordig weer toegankelijk is voor bezoekers. We beloofden toen bij gelegenheid nog eens even stil te staan bij de geschiedenis van dit beroemde gebouw. Dat doen we de komende dagen.
Nog even ter herinnering: op zaterdag, zondag en maandag is de Curia open voor het publiek. Wie het Forum Romanum bezoekt en beschikt over een toegangsticket ‘Full Experience’ of een ‘Forum Pass SUPER’ kan op die dagen de historische zetel van de Romeinse Senaat bezoeken van 9.30 uur tot 18.15 uur, met laatste toegang om 18 uur.
Het gebouw, dat door de eeuwen heen vele malen is gerestaureerd en hergebruikt, dankt zijn naam aan de oudste volksvergaderingen, verdeeld in Curiae, die plaatsvonden in deze sector van het Forum.
Het bakstenen gebouw net naast de basilica Aemila, is het oudste bestuursgebouw ter wereld. Tijdens de Republiek, van 510 v. Chr. tot 27 v. Chr., vertegenwoordigde de Senaat het hoogste gezag binnen het Romeinse rijk.
Driehonderd voor het leven benoemde senatoren bepaalden het buitenlandse beleid, hielden toezicht op de militaire operaties, verklaarden de oorlog of stelden vredesverdragen op en zorgden voor het algemeen welzijn.
Oorspronkelijk waren de senatoren een kleine groep mannen die de koningen van Rome als adviseurs hadden gediend, maar na de invoering van de republiek was hun raad van advies als de ‘Romeinse senaat’ blijven voortbestaan.
Omstreeks 300 v. Chr. werd beslist dat de senatoren zouden worden gekozen op basis van hun verdiensten en niet meer op grond van hun afkomst, maar wel uit mannen van goede komaf.
Een oud gezegde luidde ‘Senatores boni viri, senatus autem mala bestia’ (Senatoren zijn goede mannen, maar de senaat is een kwaadaardig beest).
Oorspronkelijk kwamen de oudste families samen om het beleid te bepalen, die groepen van ‘clans’ stemden per ‘curia’ in de volksvergadering. Er waren dertig curiae, de vergadering die zelf ook curia werd genoemd, vond plaats in het comitium.
Volgens de overlevering bouwde de derde koning van Rome, Tullius Hostilius (672-640 v. Chr.), de eerste vergaderzaal voor deze curiae, net naast het in open lucht gelegen comitium. Deze nu volledig verdwenen Curia Hostilia, lag naast het huidige Curia-gebouw, op de plaats van de Santi Luca e Martini.
In de Curia Hostilia wachtten de senatoren in 390 v. Chr. op de binnenvallende Galliërs, gezeten op hun ‘sella curulis’, gehuld in hun purperen mantels en met de ivoren staf in de hand.
Zij lieten allen het leven maar het verhaal is onsterfelijk, evenals de woorden waarmee de gezant van Pyrrhus (overleden in 272 v. Chr.) de senaat beschreef: ‘het is een vergadering van koningen’.
Het Curia-gebouw had het statuut van een tempel, ‘templum inauguradum’, omdat de senaat enkel op gewijde grond mocht vergaderen. Bij het begin van elke zitting informeerde de voorzitter zich over de gezindheid der goden, waarbij de auguren de wil der goden konden aflezen uit bepaalde tekenen, zoals de vlucht van vogels en de eetlust van heilige kippen. Vrouwen hadden geen toegang tot de Curia.
De Curia Hostilia bleef bestaan tot januari 52 v. Chr., toen het noodlot toesloeg. Toen de volkstribuun Clodius op de Via Appia vermoord werd, werd zijn lijk naar de Curia Hostilia gebracht.
Het hartstochtelijke wenen van zijn vrouw, de wellustige Fulvia (de latere echtgenote van Marcus Antonius) zweepte de volkswoede zodanig op dat de massa het lijk in de Curia wilde cremeren. Maar het vuur sloeg over op het gebouw dat volledig afbrandde. Naar verluidt bleef het volk ‘tot het vallen van de nacht naar de smeulende resten kijken’.
Julius Caesar gaf opdracht tot de bouw van een nieuw en groter senaatsgebouw, hij verdubbelde ook het aantal senatoren.
Omdat hij ook een nieuw forum wilde aanleggen, werd de nieuwe Curia iets meer naar het zuidoosten ten opzichte van de oude Curia verschoven, zodat het gebouw deels op het eeuwenoude comitium kwam te liggen.
Na de dood van Caesar werd het gebouw dat de naam Curia Iulia aannam, afgewerkt door Augustus (63 v. Chr. – 14 na Chr.), de eerste keizer van Rome, die het op 28 augustus in 29 v. Chr. inwijdde.
Tijdens de regering van keizer Domitianus (81-96) volgde in 94 een belangrijke restauratie. In de regeerperiode van keizer Carinus (282-285) werd de Curia Iulia alweer door een brand verwoest.
Hoewel de politieke rol van de senaat toen reeds was uitgespeeld, besloot zijn opvolger Diocletianus (284-305) toch om het gebouw dat eeuwenlang het gezicht van de wereld had bepaald, in zijn oude luister te herstellen.
Het grote bakstenen gebouw dat we vandaag zien op het Forum Romanum, gaat terug op het gebouw dat in 303 door Diocletianus werd opgericht.
De Curia gebouwd door Diocletianus overleefde de eeuwen doordat paus Honorius I (625-638) er in 638 een kerk in onderbracht, de Sant’ Adriano. In 1228 restaureerde paus Gregorius IX deze kerk. Vervolgens bleef alles eeuwenlang bij het oude, tot men in 1937 bij de restauratie van de Sant’ Adriano de oude Curia terugvond.
Men besliste om het belangrijke gebouw terug te brengen naar zijn originele uitzicht en alle toevoegingen die na Diocletianus waren aangebracht te verwijderen. Daarbij verdween ook de kerk. Zodoende kwam de oorspronkelijke structuur uit de tijd van Diocletianus weer vrij.
Aan de gevelzijde had het rechthoekige gebouw van Diocletianus drie grote ramen en een bronzen toegangspoort met daarvoor een zuilengang. Het geheel zag er toen minder streng en sober uit dan nu, de buitenmuren waren onderaan bedekt met marmer, daarboven waren ze bezet met marmer imiterend pleisterwerk waarvan nog enkele resten te zien zijn.
De huidige toegangspoort van de Curia is een kopie, de oorspronkelijke deuren die behouden bleven werden in 1656 door Francesco Borromini (1599-1667) gebruikt voor de hoofdingang van de Sint Jan van Lateranen.
Tweemaal per dag, ‘s middags en ’s avonds, kondigde een heraut van de pontifex maximus, staande voor de toegangspoort, het juiste uur af. Dat was nodig omdat de lengte van het uur over het hele jaar niet altijd gelijk was. De Romeinen deelden gewoon de tijd tussen zonsopkomst en zonsondergang door twaalf.
Vóór de Curia bevonden zich de standbeelden van de Parcae, de drie schikgodinnen die net als de drie Griekse Moerae het lot van de mensen bepaalden. Men noemde ze de ‘Tria Fata’ verwijzend naar het fatum, de onherroepelijk vastgelegde wil van het blinde onafwendbare lot.
In de mythologie werden ze uitgebeeld door drie jonge vrouwen die de mens het hem toekomende deel meegeven op zijn levensweg. Wanneer de eerste, Kotho, naar het spinnewiel grijpt wordt de mens geboren, de tweede vrouw. Lachesis, spint de levensdraad, lang of kort, met of zonder (veel) knopen. De derde, Atropos, de onafwendbare, knipt uiteindelijk met de schaar de levensdraad door.
Volgens de mythologie van de Republiek was het de senaat die Rome groot had gemaakt. Dank zij de senaat had de stad gezegevierd over Hannibal, koningen onttroond en de toenmalige wereld veroverd. Dat gebeurde hier op deze plaats, vele eeuwen lang.
Afhankelijk van de omstandigheden, is een eerste bezoek aan de Curia hoe dan ook een adembenemende belevenis voor al wie ook maar een beetje met geschiedenis bezig is of enig historisch besef heeft.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 19 oktober 2022. Bekijk het origineel.