Aan de ingang van de ondergrondse Basilica di Porta Maggiore opent in april een gloednieuw documentatiecentrum. Vanaf dan zal het publiek ook kunnen kennismaken met deze weinig bekende en goed verstopte plek, zij het aanvankelijk dus enkel virtueel. De ingewikkelde en langdurige restauratiewerken zijn momenteel nog altijd aan de gang maar zullen begin volgend jaar klaar zijn. Vanaf dan zal de monumentale ruimte ook toegankelijk zijn voor het publiek. De archeologen beloven de bezoekers vanaf volgend jaar een adembenemend schouwspel. De huidige ingang naar het complex is overigens niet de originele. De oorspronkelijke ingang ligt goed verborgen en is nog nooit volledig door archeologen onderzocht. Voor de laatste restauratiefase en de bouw van het centrum werd 4 miljoen euro uitgetrokken.
De Porta Maggiore is een stadspoort in de antieke Aureliaanse Muur in Rome. De oorspronkelijke Romeinse naam was Porta Praenestina, al heeft ze ook bekend gestaan als Porta Labicana en Porta Naevia. De poort dankt zijn huidige naam aan de verderop gelegen en zeer bekende basiliek van Santa Maria Maggiore.
De Porta Maggiore kreeg zijn huidige naam in de middeleeuwen om de vele pelgrims die Rome bezochten via deze poort de kortste weg naar de basiliek te wijzen. Onder de poort ligt nog een gedeelte van een oude Romeinse weg waarop duidelijk te zien is dat door het drukke verkeer in de oudheid karrensporen in het plaveisel zijn uitgesleten. Het moet zowat twintig eeuwen geleden zijn dat er nog eens een groep mensen tegelijk aanwezig waren in de ondergrondse basilica maar vanaf volgend jaar is het zover. Dan wordt één van de beter bewaarde geheimen van Rome eindelijk opengesteld voor het publiek, zij het aanvankelijk beperkt.
Onder de grond, tot ruim tien meter onder de spoorweg, bevindt zich hier een monumentaal complex uit de 1ste eeuw na Chr. Het moet gebouwd zijn in de tijd van keizer Tiberius. Sinds de toevallige ontdekking in 1917 – een stuk van het plafond van de basiliek stortte in waardoor een gedeelte van de spoorlijn Rome-Napels en het spoorviaduct richting Termini beschadigd raakten – waren hier al meerdere generaties archeologen aan de slag. Het gebouw, waarvan de precieze functie nog altijd niet duidelijk is, bevat heel wat mysterieuze muurschilderingen die het raadsel nog vergroten. Er hebben hier alleszins diverse vereringen en rituelen plaatsgevonden en sommigen vermoeden dat het oorspronkelijk werd gebouwd als mausoleum voor de Gens Statilia. Andere wetenschappers denken dan weer dat het om een tempel gaat.
In april reeds zal aan de ingang van de Basilica Sotterranea di Porta Maggiore, ook wel Neopitagorica geheten, een gloednieuw documentatiecentrum worden geopend. Het wordt een informatiepunt met foto- en multimediamateriaal dat de bezoekers op de hoogte brengt van de restauratie- en opgravingswerken die hier tot nog toe werden uitgevoerd. Het project is grootschalig genoeg om er een apart en modern mini-museum aan te wijden. Het bezoek aan die ruimte, eigenlijk een virtuele kennismaking met de ondergrondse basiliek, moet dienen als opwarmer of preview voor het eigenlijke bezoek.
Het complex zal in ieder geval alleen met begeleiding te bezoeken zijn, dit om de klimatologische omstandigheden in de ruimte niet te verstoren. Er werden immers fraaie mozaxefeken, fresco’s en schilderingen ontdekt, die de voorbije jaren met geavanceerde apparatuur nauwgezet werden gerestaureerd. Al het stucwerk werd met speciaal samengestelde vulstoffen opnieuw in de oorspronkelijke staat hersteld.
De bedoeling is om eerst enkel tijdens de weekends voor kleine groepjes rondleidingen te organiseren. De frequentie kan dan eventueel geleidelijk worden verhoogd. Dat gebeurt in Rome wel vaker. Ook de Domus Aurea – momenteel nog steeds gesloten – was enkel op die manier te bezoeken. Verwacht wordt dat de eerste rondleidingen begin volgend jaar kunnen beginnen. Tenzij er onvoorziene omstandigheden opduiken, want archeologen en restaurateurs zijn nog altijd aan het werk in het ondergrondse gebouw.
Het complex dateert uit de tijd van keizer Tiberius en steekt nogal vreemd in elkaar. In het tufsteen zijn geulen voor muren en pilaren gemaakt, waarin vervolgens cement met vuursteenschilfers is gegooid. Daarna werd het gewelf gebouwd. Pas later werd de aarde verwijderd om ruimte te crexebren voor de hal en het atrium. Het gebouw werd vervolgens gepleisterd en versierd. Het heeft een basilicahal met een schip en twee zijbeuken, met vooraan een portaal en achteraan een apsis. De grote hal, die zich grotendeels onder de sporen bevindt, is ongeveer 12 meter lang, 9 meter breed en 7 meter hoog. Zuilen verdelen de ruimte in drie. Het geheel wordt gedomineerd door het prachtige stucwerk en schilderingen op zowel de plafonds als de muren.
Er werden vooral mythologische thema’s afgebeeld en allerlei scxe8nes die verwijzen naar de geheimen van de inwijding in de mysterixebn, het lot van de ziel, oerverhalen over leven en dood, mythische en fabelachtige dieren, dolende zielen in de onderwereld, enz. (Vroeg)christelijke scxe8nes ontbreken volledig, daarvoor is het complex te oud. Het was zeker ook geen Mithras-heiligdom. Archeologen vermoeden dat de vers ieringen werden aangebracht door een mystieke en esoterische sekte, al is de bedoeling van de taferelen niet altijd duidelijk. Het magische en mysterieuze karakter van deze plek vormde bij de Romeinen eeuwenlang de aanleiding om de ruimte zorgvuldig te mijden. Al heel lang doen in Rome verhalen de ronde dat het spookt in de ondergrondse basiliek.
In 1951 moest men de opgravingswerken een tijdje stoppen omdat door de trillingen van de treinen en insijpelend water steeds meer schade werd toegebracht aan het complex. Om erger te voorkomen werd toen een grote plaat van gewapend beton aangebracht. Die ingreep volstond echter niet om verdere beschadigingen te voorkomen. Het pleisterwerk werd ook geleidelijk aangetast door een parasiet. Tot 2003 gebeurde er nauwelijks met de ondergrondse ruimte. In 2003 besliste de overheid om het complex niet alleen grondig te onderzoeken maar meteen ook zo mooi mogelijk in de oorspronkelijke staat te herstellen. In 2008 volgde een nieuwe restauratiefase. Die werken lopen nu stilaan ten einde.
Basilica Sotterranea di Porta Maggiore – Neopitagorica
Via Prenestina 17 (vlakbij Porta Maggiore), Rome
Inlichtingen: +39 06 699 841
Vanaf volgend jaar toegankelijk met gids en in beperkte groepjes.
In april 2012 opent als proloog een mini-museum annex documentatiecentrum.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 29 februari 2012. Bekijk het origineel.