Bezoekers van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren kunnen voortaan kennismaken met een bijzonder object: een loden vervloekingsplaatje uit de Romeinse tijd. Met zo’n plaatje trachtte men onheil over iemand af te roepen. In dit geval was de geviseerde een zekere Gaius Iulius Viator, zoon van Ingenua.
Dat blijkt uit de inscriptie die onderaan op het object werd gekrast. Het in onze regio vervaardigde vervloekingsplaatje werd enkele jaren geleden opgegraven in Tongeren. Vooraleer het een plaatsje kreeg in het museum, heeft een team van specialisten het grondig onderzocht.
In 2016 voerde het archeologisch onderzoeksbureau ARON bvba uit Tongeren opgravingen uit op een perceel van sociale huisvestingsmaatschappij Woonzo, aan het Regulierenplein in Tongeren. De aanleiding hiervoor was een nieuwbouwproject.
De archeologen ontdekten een uitzonderlijk object: een loden plaatje met inscripties. Het dateert uit het einde van de eerste eeuw na Chr. en bleek opmerkelijk goed bewaard.
Een gespecialiseerd internationaal onderzoeksteam nam het object onder de loep. Dat gebeurde onder leiding van prof. Alain Martin en prof. Alain Delattre, beiden verbonden aan de Université Libre de Bruxelles (ULB).
Het vervloekingsplaatje is 12 cm hoog en 12 tot 14 cm breed. Twee perforaties en een nagel wijzen erop dat het ergens aan bevestigd was. Het object werd vervaardigd in de regio van Tongeren. Het gebruikte lood werd gewonnen in het oosten van België of in de Eifel (Duitsland).
In het oppervlak zijn tekeningen, tekens en teksten gekrast. Er zijn zowel inscripties in het Grieks als het Latijn. Een aantal tekens is geïnspireerd op de letters van het Griekse alfabet
Er zijn woorden waarvan de exacte betekenis ons ontgaat, maar waarvan we wel weten dat ze in de Romeinse tijd een magische connotatie hadden. Opvallend zijn de namen van oosterse godheden. Die werden vereerd in de streek van het huidige Israël.
Vervloekingsplaatjes uit het huidige Tunesië en Griekenland hebben tekeningen en formules die sterk gelijken op die van het plaatje uit Tongeren. De onderzoekers veronderstellen dat er ook in de regio van de civitas Tungrorum handboeken circuleerden met magische formules, in een basisversie mogelijk opgesteld in Egypte. Uit deze handboeken werd geput voor het aanbrengen van de inscripties.
Onderzoekers weten met zekerheid dat het artefact uit Tongeren een vervloekingsplaatje is. Ook het gebruikte metaal, namelijk lood, wijst op negatieve magie. Een dergelijk vervloekingsplaatje is in België nog nooit eerder ontdekt. Andere exemplaren die overal in Europa werden gevonden zijn veel minder goed bewaard.
Onderaan op het plaatje staat in het Latijn de naam van de persoon die geviseerd werd: Gaius (in het Latijn afgekort als ‘C’) Iulius Viator, zoon van Ingenua. Het is niet met zekerheid geweten welke plaats deze Romeinse burger innam in de lokale gemeenschap van Atuatuca Tungrorum. Mogelijk was hij een (onder)officier of een persoon met aanzien.
Alleszins woonde hij in het midden van de eerste eeuw na Chr. in een stad die in volle bloei was. Hij moet alleszins in relatie gestaan hebben met Keulen, de hoofdplaats van de provincie. Die stad was op dat moment al een ‘klein Rome’: daar kruisten de paden van handelaars, en van soldaten uit het hele Middellandse Zeegebied zich. Ze verspreidden zo hun ideeën, hun geloof en hun gewoontes.
We kunnen ons ongeveer het volgende scenario voorstellen: een vijand van Gaius Iulius Viator maakte het vervloekingstablet vast aan diens huis, op een plek waar dit niet opviel, bijvoorbeeld net onder het dak. Daar zal het voorwerp een tijd gehangen hebben, tot het naar beneden viel, of tot het gebouw waarop het bevestigd was, afgebroken werd.
De resultaten van het wetenschappelijk onderzoek zijn terug te vinden in de publicaties waarvan je de details helemaal onderaan dit artikel vindt. De monografie (30 euro) is vanaf midden juli te koop in de museumshop van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren en via de Association Égyptologique Reine Élisabeth – Egyptologisch Genootschap Koningin Elisabeth.
ACHTERGROND
SYNOPSIS VAN DE ONDERZOEKERS
Van juni tot november 2016 werd door Aron bv een opgraving uitgevoerd op een perceel aan het Regulierenplein in Tongeren. Daarbij werd een uitzonderlijke vondst aangetroffen: een goed bewaard loden plaatje waarop duidelijk inscripties te lezen waren.
Het loden tablet werd gevonden in een laag die een oud loopniveau leek te zijn. De andere vondsten die in deze laag werden aangetroffen, dateren deze in het laatste derde van de eerste eeuw na Chr. In die periode stonden op deze plek in Tongeren houten gebouwen.
Het tablet is 12 cm hoog en 12 tot 14 cm breed, en is opmerkelijk goed bewaard. Links en rechts is het tablet geperforeerd. Daar zaten twee ijzeren nagels waarmee het object ergens op bevestigd kon worden. Eén van de twee nagels zit nog op zijn plaats.
In het lood zijn een vijftiental regels met tekeningen, tekens en teksten aangebracht. Er staan lettertekens uit twee verschillende talen op het tablet: er wordt zowel Grieks als Latijn gebruikt. Op het tablet staan allerlei lijnen, tekens en woorden.
Bovenaan heeft iemand een reeks magische tekens gekrast. Die zijn geïnspireerd op de letters van het Griekse alfabet. Daaronder is er een zone met godennamen, magische tekens en woorden, in Griekse tekens en gevat in een soort halve cirkel.
Eerst verschijnen in de band magische woorden en (varianten op) de namen van minstens twee goden uit het Midden Oosten, die daaronder herhaald worden: Jahwe, de naam van de God van de Israëlieten, en Baal, een Semitische vruchtbaarheids- en weergod. In een soort huisvorm staat onder andere te lezen: ‘Geef’ (onder verstaan: dat mijn wens verhoord wordt).
Helemaal onderaan heeft een andere, voor ons onbekende hand in het Latijn de naam van de geviseerde persoon gekrast: het gaat om Gaius – in het Latijn afgekort als ‘C’ – Iulius Viator, zoon van Ingenua.
Het magische karakter van het tablet blijkt duidelijk uit de aangebrachte teksten en de godheden die aanroepen worden. Een uitgebreide vervloekingsformule staat op het tablet niet te lezen. Toch suggereren gelijkaardige tabletjes, waarop soms wél vervloekingsformules staan en die in serie werden gemaakt, dat het om ‘negatieve’ of zwarte magie gaat.
Ook het gebruikte metaal – lood, een zwaar, donker en koud metaal – reikt hiervoor een argument aan. Lood werd, behalve voor vervloekingstabletten, bijvoorbeeld ook regelmatig als grondstof voor sarcofagen gebruikt. Het werd geassocieerd met de onderwereld. Het gaat dus zeker om een vervloekingstablet, door specialisten ook defixio genoemd.
Voor het tablet werden een aantal parallellen gevonden. Vier andere tabletten (uit Hadrumetum en Carthago in het huidige Tunesië, en de landengte van Korinthe in Griekenland) hebben tekeningen, formules en een algemene schikking die in de buurt komen van, of zelfs bijna identiek zijn, aan die van het tablet van Tongeren.
Zowel tekstueel als qua vormgeving vertonen ze opvallende gelijkenissen met het Tongerse exemplaar. In totaal kennen we op dit moment naar schatting ongeveer 1.300 defixiones in het Grieks en het Latijn, waarvan zowat een vijfde afkomstig zijn uit Gallië en Germanië.
Uit Egypte kennen we dan weer papyrussen met magische formules. Het model voor deze documenten moet dan ook gezocht worden in een soort van magisch handboek, mogelijk opgesteld ergens in Egypte, zoals zovele andere in hetzelfde genre.
Kopieën van het handboek met formules en schema’s hebben gecirculeerd in Tunesië, Griekenland, tot zelfs in het noordelijke deel van het Romeinse Rijk. Ook het Tongerse tablet is allicht van een dergelijk document afgeleid.
Het Tongerse tablet is zeker regionaal vervaardigd. Analyses hebben uitgewezen dat het lood uit het Duitse Eifelgebergte of uit het aangrenzende gebied in België afkomstig is.
Het tabletje zelf is vermoedelijk gemaakt in Keulen, destijds de kosmopolitische en zeer geromaniseerde hoofdstad van de provincie Germania Inferior. Daar waren zeker ateliers die lood konden gieten en bewerken.
Op de foto vanaf links: waarnemend burgemeester en schepen van Cultuur An Christiaens, prof. dr. Alain Delattre (ULB), Guido Creemers (conservator Gallo Romeins Mueum) en prof. dr. Alain Martin (ULB).
OVER GAIUS IULIUS VIATOR
Het loden vervloekingstablet van Tongeren is een uitzonderlijk object en tot dusver uniek in België. Nooit eerder werd op Belgische bodem een artefact gevonden waarvan we met zekerheid weten dat het om zo’n defixio of tabella defixionis gaat.
Het geviseerde slachtoffer van de vervloeking was een belangrijke Romeinse burger die we zelfs kunnen verbinden met keizer Augustus. Dat weten we omdat zijn naam uit drie delen bestaat. Hij is de enige ons bekende Iulius in de civitas Tungrorum. Het loutere feit dat hij al in de eerste eeuw (het tablet dateert uit de periode 70-100 na Chr.) een Romeinse burger is, situeert hem bij de lokale elite van magistraten en bestuurders.
Misschien had hij (ook) een functie in het Romeinse leger, bijvoorbeeld als bevelhebber van een groep hulpsoldaten? Het tweede onderdeel van zijn naam, Iulius, is keizerlijk. Dat wijst erop dat hij (of zijn [voor]ouders) het van Augustus heeft gekregen.
‘Er is werkelijk niemand die niet bang is door zwarte magie behekst te worden,’ schrijft de geleerde Plinius in zijn encyclopedie De wereld (28, 19), een werk uit de periode dat het vervloekingstablet werd vervaardigd. Magische praktijken waren in het Romeinse Rijk inderdaad zeer verspreid. Precies daarom circuleerden handboeken met voorschriften hoe je het beste te werk ging.
Waarom wilde men iemand vervloeken? De motieven zijn divers, weten we van andere tabletten: wegens diefstal of een andere misdaad, omdat hij/zij een liefdesrivaal of beroepsconcurrent was, omdat hij een politieke of sportieve tegenstander was, omdat iemand kwaad had gesproken, enz.
In het geval van Gaius Iulius Viator hebben we geen enkele aanwijzing voor het motief. We weten evenmin wat de vervloeker Gaius precies ‘toewenst’, wat op andere tabellae defixionis vaak wel het geval is, zoals bijvoorbeeld blindheid, stomheid, doofheid, onvruchtbaarheid enz.
Oorspronkelijk gepubliceerd door de stichter van S.P.Q.R. op romenieuws.wordpress.com, op 16 juli 2020. Bekijk het origineel.